Zwaardvis smeert zich in met olie om nog sneller te zwemmen

De raadselachtige zwakke plek bij het begin van de pinvormige zwaardvissnuit lijkt een functie hebben in de grote snelheid van het beest: er blijkt een soort olie uit te komen.

Een zwaardvis springt uit het water. De punt vooraan zijn snuit is vermoedelijk niet bedoeld als wapen.

Er komt maar geen eind aan de wonderlijke extra's waarmee de zwaardvis, de snelste vis van de wereldzeeën, is uitgerust. Behalve een prikneus met schuurpapierachtig oppervlak - om sneller door het water te klieven - blijkt het dier een olieklier te hebben waarmee hij het dikke deel van zijn kop waterafstotend maakt. Zodat hij nóg sneller gaat, stelt een onderzoeksteam onder leiding van de Groningse emeritus hoogleraar bionica John Videler.

Hilarisch onderzoek

Aan de ontdekking ging hilarisch onderzoek vooraf: zo ging Videler er onder meer toe over om 's nachts een zwaardvis te bestuderen met een medische scanner van het UMC Groningen. 'We hadden een spray met boslucht meegenomen om de vislucht weg te krijgen.' Hoewel Videler het project al in 2006 afrondde, heeft hij het nu pas opgeschreven, in vakblad Journal of Experimental Biology.

De olie komt uit een forse klier aan de stam van het zwaard, maakt Videler op uit de MRI-scans. Rondom die klier zitten kanaaltjes waarlangs de olie naar huidporiën in de kop gaat, bleek uit een reeks vernuftige vervolgexperimenten. Zo ontdekte een van zijn studenten dat je de olie kunt vrijmaken door de klier met een föhn te verwarmen en bracht een ander de kanaaltjes in kaart door er schrijfinkt in de spuiten.

Videler vermoedt dat de olie uit de klier wordt geperst door drukverschillen van het langsstromende water. Ook is denkbaar dat de oogspier van de vis een rol speelt: zwaardvissen hebben een merkwaardige spier, die tevens dienst doet als een soort verwarmingselement. 'Bewijzen kan ik het niet', zegt Videler. 'Maar dat die spier vlak naast de olieklier zit, lijkt me geen toeval.'

Vreemde zwakke plek

Directe aanleiding de vondst alsnog te publiceren is een recente andere studie, waarin Amerikaanse onderzoekers zich hardop afvragen wat de zwaardvis toch voor vreemde zwakke plek bij de aanzet van zijn zwaard heeft. 'Ik wist al dat dat komt doordat ze daar die klier hebben', aldus Videler.

De wetenschapper ziet in de klier een aanwijzing dat zwaardvissen hun prikneus eerder voor de snelheid hebben dan als wapen. Zo ondermijnt de klier de stevigheid van het zwaard: 'Toen ik 's nachts met mijn zwaardvis op de brancard door het ziekenhuis reed, botste ik tegen een deur en knakte het zwaard prompt om. Afgezien daarvan: als hij echt vissen aan zijn zwaard zou rijgen, moet-ie ze er daarna weer af zien te krijgen.' Videler vermoedt dat de dieren een andere strategie volgen: 'Inktvissen de vernieling in jagen door ze heel hard achterna te zitten.'

'Fantastisch mooi onderzoek' en 'erg overtuigend', vindt ook hoogleraar vloeistofdynamica Gert-Jan van Heijst van de TU Eindhoven. Van Heijst organiseerde onlangs een symposium, waar Videler zijn bevindingen toelichtte: 'Een geweldig verhaal, dat zeer tot de verbeelding spreekt. Of het echt helemaal tot in alle details zo werkt, weet je natuurlijk nooit zeker. Maar het klinkt wel plausibel.'

Schokdemper

Aangenaam verrast is ook Maria Habegger van de Universiteit van Florida, die de zwakke plek van de zwaardvis ontdekte. Wel wijst ze erop dat er ook andere functies voor het olieorgaan denkbaar zijn. 'Zoals die van schokdemper om vibraties tijdens het voeden te dempen', mailt ze. 'Wat ze hier voorstellen kan een zeer interessante functie zijn, maar het idee moet wel getoetst worden.'

Zwaardvissen zijn de snelheidsduivels van de zee: experts schatten hun topsnelheid op rond 100 kilometer per uur. Toch verwacht Videler niet dat de ontdekking leidt tot snellere zwempakken. 'Zwembadeigenaren vinden die olie vast niet zo leuk.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.