Zuivelbacterie moet lichaam heropvoeden

Ziekten als MS of reuma zijn in principe te bestrijden door bepaalde eiwitten tijdig aan het lichaam aan te bieden....

KUNNEN WE straks multiple sclerose (MS) behandelen of zelfs voorkómen met een yoghurt met speciaal geprepareerde melkzuurbacteriën erin?

De microbioloog en immunoloog dr. Kitty Maassen moet een beetje lachen om die vraag. 'Dat denk ik niet. Wat ik heb onderzocht, zal, als het al ooit zover komt, hooguit in combinatie met bestaande therapieën voor MS worden toegepast.'

Afgelopen woensdag promoveerde Maassen aan de Erasmus Universiteit Rotterdam op een proefschrift over tolerantie-inductie als methode voor de behandeling van zogeheten auto-immuunziekten. Dat zijn aandoeningen - onder meer MS en reumatoïde artritis - die het gevolg zijn van een afweerreactie van het lichaam tegen de eigen cellen, weefsels of organen.

Tolerantie-inductie is een veelbelovende, maar tot dusver weinig succesvolle therapie voor deze groep ziekten. Het Amerikaanse biofarmaceutische bedrijf AutoImmune Inc, dat al zes jaar bezig is langs deze lijn nieuwe medicijnen te ontwikkelen, heeft er na twee teleurstellende klinische proeven vanaf gezien op deze weg voort te gaan voor zover het om reuma en MS gaat.

Maassen, die de afgelopen vijf jaar bij TNO Preventie en Gezondheid in Leiden onderzoek deed aan een diermodel voor MS, vindt dat niet zo verwonderlijk. 'In de grote klinische proef met het medicijn voor MS werden geen positieve effecten gevonden. Maar dat is ook niet zo gek, want MS is een complexe ziekte. Eigenlijk zijn het meerdere ziektes onder één en dezelfde noemer.

'Je zou patiënten moeten hebben met hetzelfde type ziekte, die in dezelfde fase verkeren en eenzelfde genetische achtergrond hebben. En ook de keuze van het werkzame eiwit in het medicijn, de dosering en de timing van toediening van het middel is belangrijk. Met het goede eiwit, de goede dosis, de juiste timing én de goede patiënten zou de proef misschien wel goed zijn uitgevallen', aldus Maassen.

Tolerantie-inductie als methode om auto-immuunziekten te behandelen berust op een elegante theorie. Bij patiënten met auto-immuunziekten richt het immuunsysteem zich ten onrechte tegen bepaalde lichaamseigen eiwitten. Bij MS is dat (vooral) het myeline-eiwit (mbp), het hoofdbestanddeel van de myelineschede rond de zenuwvezels die de zenuwbaan isoleert van het omliggende weefsel. Afbraak van de myelineschede legt de zenuw bloot; de geleiding van elektrische prikkels langs de zenuwbaan raakt verstoord en de patiënt krijgt neurologische uitvalsverschijnselen, zoals verlamming.

Om dit afbraakproces te keren, zou, aldus de theorie, het afweersysteem 'heropgevoed' moeten worden. Als het immuunsysteem tijdig leert kennismaken met mbp, zal het het eiwit niet als lichaamsvreemd herkennen en er geen afweerreactie tegen op gang brengen. Eén van de manieren om dat te bereiken, is mbp aanbieden aan het afweersysteem in het darmstelsel.

Het darmstelsel van de mens wordt dagelijks blootgesteld aan duizenden 'vreemde' eiwitten, die in de voeding zitten. Zou het afweersysteem in de darm daar steeds op reageren, dan zou leven praktisch onmogelijk zijn. Dat gebeurt dan ook niet: het immuunsysteem van de darm tolereert al die vreemde eiwitten en doet er niets mee. Bied aan dit immuunsysteem mbp aan, in de vorm van een tablet of anderszins, en het afweersysteem zal ook niet meer reageren op het lichaamseigen myeline-eiwit rond de zenuwvezels, aldus de theorie.

Maar dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan. De mislukte klinische proef van AutoImmune met zijn medicijn Myloral (dat het mbp van runderen bevatte) spreekt wat dat betreft boekdelen.

Maassen gooide het over een andere boeg. Zij ging bij TNO - waar veel ervaring bestaat met melkzuurbacteriën (lactobacillen) als voertuig voor allerlei eiwitten - aan de slag met deze bacillen, die zelf mbp of een fragment van dat eiwit produceren. 'Het werken met lactobacillen heeft verschillende voordelen', zegt Maassen. 'Ze komen van nature in de darm voor en zijn onschadelijk. En door de bacteriën zelf mbp te laten produceren, hoef je het eiwit niet uit hersenweefsel te zuiveren, waar altijd het risico aan zit dat je virussen meeneemt of prionen, de verwekkers van de gekkekoeienziekte.'

Bovendien zijn melkzuurbacillen vanwege hun dikke celwand in staat het uiterst zure milieu van de maag onbeschadigd te passeren. Eénmaal in de darm beland, bieden gemanipuleerde lactobacillen het mbp bovendien direct aan het daar gelokaliseerde immuunsysteem aan. Maassen: 'Misschien is het experiment met Myloral wel mislukt omdat mbp al in de maag wordt afgebroken.'

Na selectie van de juiste bacteriestam - het werd Lactobacillus casei, een melkzuurbacterie die onder meer in zuivelproducten zit - paste Maassen haar nieuwe strategie toe op ratten en muizen met EAE (experimentele allergische encefalitis), een ziekte die model staat voor MS bij de mens.

De proefdieren kregen een aantal malen mbp producerende lactobacillen toegediend via de darm maar ook via het neusslijmvlies - een andere toegangsroute tot het immuunsysteem. Daarna werd EAE opgewekt en bestudeerde Maassen hoe de ziekteactiviteit verliep bij de behandelde dieren in vergelijking tot de onbehandelde ratten en muizen.

De toediening van de gemanipuleerde melkzuurbacteriën via de neus bleek effectiever dan via de darm. De ziekteactiviteit nam met 75 procent af, het beste resultaat dat Maassen in haar reeks dierexperimenten boekte.

Zelf beschouwt ze haar werk slechts als proof of principle - dat het in beginsel mogelijk is met gemanipuleerde lactobacillen het immuunsysteem tolerant te maken voor lichaamseigen eiwitten en langs die weg een auto-immuunziekte af te remmen. 'De eerste resultaten zijn hoopvol, maar we staan nog maar aan het begin', aldus Maassen.

Er moet nog veel onderzocht en verbeterd worden aan haar aanpak van auto-immuunziekten, wil tolerantie-inductie een plaats verwerven in de behandeling van MS-patiënten. Maassen: 'Misschien zijn er nog geschiktere Lactobacillus-stammen te vinden, en we moeten nog veel meer onderzoek doen naar de juiste dosering, toedieningsvorm en timing van de behandeling.

'Ik verwacht dat tolerantie-inductie hooguit een plaats kan verwerven naast andere behandelingen voor MS, zoals het onderdrukken van de afweer op momenten dat de ziekte opvlamt of het gebruik van bèta-interferon. Ik zie het niet als een op zichzelf staande behandeling; daarvoor is bij MS-patiënten de ziekte al te ver gevorderd.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden