Column Ionica Smeets

Zouden mijn nieuwe schoenen de oorzaak van mijn misère zijn?

Vorige week was ik ziek. Het begon met pijnlijke vlekjes op mijn voeten, gevolgd door koorts, braken en nog meer jeukende vlekken. Terwijl ik in mijn badjas door het huis strompelde, keek ik argwanend naar mijn nieuwe schoenen. Die droeg ik op de dag dat de ellende begon. Zouden zij de oorzaak van mijn misère zijn? Moest ik ze maar weg doen voor de zekerheid?

Een paar dagen later besefte ik dat ik, letterlijk, koortsachtig naar een verklaring voor mijn ziekte had gezocht en zo een verband zag dat er helemaal niet was. Ik had een of ander virus opgelopen en de kans was bijzonder klein dat dit door die schoenen kwam.

Een tikje gênant was het wel dat ik deze denkfout maakte, terwijl ik tientallen lezingen heb gegeven over dat een verband tussen twee dingen (een correlatie) niet automatisch betekent dat het één het ander veroorzaakt (causaliteit). Sterker nog, de afgelopen jaren deed ik zelfs onderzoek naar hoe dit soort verbanden onjuist in de media komen. Hoe een studie die laat zien dat er een verband is tussen langer leven en noten eten, leidt tot juichend nieuws als ‘Langer leven dankzij noten’. Terwijl die noten niet per se de oorzaak van die extra levensjaren hoeven te zijn – het zou ook kunnen dat vooral mensen die sowieso heel gezond leven graag nootjes eten.

Maar in je hoofd gaat dit snel mis: je ziet twee dingen die iets met elkaar te maken hebben en bam-bam-bam je hersenen concluderen dat het één het ander veroorzaakt. Helaas doet vrijwel iedereen dit wel eens. Zo merkte Heleen Mees eerder deze maand op dat de afgelopen jaren zowel deeltijdwerk als burn-outs waren toegenomen en ze vroeg zich af of deeltijdwerk niet de oorzaak van de burn-outklachten was. Of neem de docent die tijdens zijn eerste college liet zien dat er een verband is tussen hogere aanwezigheid bij colleges en hogere tentamencijfers en concludeerde dat je als student maar beter kon zorgen dat je er bij al zijn colleges bent. Terwijl puur aanwezig zijn tijdens het college (al dan niet snapchattend) niet vanzelf tot een 10 op het tentamen leidt. Een klassieke kromme redenering van astronoom Neil deGrasse Tyson ging ook weer eens rond: ‘Italië hield van kathedralen, terwijl Spanje ontdekkingsreizigers waardeerde. En daarom spreken nu wereldwijd vijf keer zoveel mensen Spaans als Italiaans.’ Eh…wat?

Er zijn theorieën dat het evolutionair gezien handig is om overhaaste conclusies te trekken uit een verband. Stel dat je bijvoorbeeld doodziek wordt vlak nadat je een nieuw soort besjes hebt gegeten en besluit om die besjes voortaan te vermijden. Als ze inderdaad giftig zijn, is dat een heel goed idee. Maar als ze eigenlijk onschadelijk zijn, heeft je foute conclusie weinig gevolgen (zolang er genoeg ander voedsel is). Daardoor zou de neiging om pijlsnel een oorzaak te zoeken ingebakken in ons zitten.

Dat kan allemaal wel zo zijn, maar nu ik me weer wat beter voel, ga ik weer snel mijn nieuwe schoenen dragen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden