geologie

Zonder vliegen naar Amerika en klimmen op de ‘Somalaya’: Utrechtse geologen voorspellen de toekomst

Normaal kijken aardwetenschappers terug in de tijd, in Utrecht doen ze een poging de verre toekomst te zien. ‘Elke keus die je maakt heeft andere gevolgen. Ineens scheurde heel India aan flarden.’

De Himalaya in Nepal. In de toekomst die de Utrechtse geologen voorzien, zal dit gebergte juist erg afvlakken. Beeld Getty
De Himalaya in Nepal. In de toekomst die de Utrechtse geologen voorzien, zal dit gebergte juist erg afvlakken.Beeld Getty

Wie in de verre toekomst een hoge bergtop wil bedwingen, zal af moeten reizen naar de Somalaya. Dit hooggebergte strekt zich over 200 miljoen jaar uit langs de grens van India en Somalië – dat zich tegen die tijd heeft losgescheurd van Afrika en is afgedreven naar het oosten. Dat schrijven aardwetenschappers Douwe van Hinsbergen en Thomas Schouten van de Universiteit Utrecht binnenkort in het wetenschappelijke tijdschrift American Journal of Science.

Om Mogadishu (de huidige hoofdstad van Somalië) te bereiken, zal je vanaf die tijd op één van de bergtoppen moeten zijn. Om het huidige eiland Mauritius te bezoeken ook. Vliegen of varen is niet nodig voor de bergvakantie: alle continenten zullen zijn samengesmolten tot één groot supercontinent, Novapangea genaamd.

‘Normaal gesproken kijken wij terug in de tijd’, vertelt Van Hinsbergen, die met zijn groep de mechanismen van gebergtevorming probeert te begrijpen. Maar de toekomst voorspellen is een leerzaam gedachtenexperiment en heeft als voordeel dat de wetenschappers zich op de belangrijkste mechanismen kunnen richten. ‘Als ik op een congres mijn ideeën over het ontstaan van de Alpen ontvouw, heeft er altijd wel iemand in de zaal ooit ergens een paar stenen gevonden die daar niet helemaal in detail mee kloppen’, zegt Van Hinsbergen. Bij verhandelingen over het Somalayagebergte zal hem dat niet snel gebeuren. ‘En het gaat ons niet om de uitzonderingen en details. Het gaat ons om de grote lijnen.’

Tektoniek

De buitenste schil van de aarde bestaat uit losse platen (aardschollen): reusachtige vlotten van steen, die ronddrijven op de stroperige mantel die eronder ligt en de continenten met zich meevoeren. Waar een aardschol opbreekt, komt vloeibaar gesteente uit de diepte omhoog, om aan het oppervlak tot verse oceaanbodem te stollen. Het prille begin van zo’n nieuwe oceaan is de Grote Slenk in Oost-Afrika, een duizenden kilometers lange aaneenschakeling van kloven en valleien, die zich uitstrekt vanaf de Rode Zee tot in Mozambique. Langs deze scheur zal Somalië zich van Afrika afsplitsen.

Waar aardschollen naar elkaar toe bewegen is juist ruimte tekort. Dan duikt de plaat met de zwaarste rand onder zijn buurplaat, om uiteindelijk (als er een continent in de weg ligt bijvoorbeeld) met een botsing in slow-motion tot stilstand te komen. Afschraapsels van de duikende plaat hopen zich daarbij op tegen de kreukelzone die zich vormt in de bovenliggende plaat en voilà, een nieuw hooggebergte is geboren.

Het Somalayagebergte zal op deze manier verrijzen als de Indische Plaat onder Somalië duikt, denken Van Hinsbergen en Schouten. Somalië en Madagaskar bollen dan op om een hoogvlakte te vormen, India en kleinere eilanden uit de Indische Oceaan komen in de zone met afschraapsels terecht.

. Beeld .
.Beeld .

Supercontinent

‘Mensen hebben de neiging de bestaande wereld als een eindproduct te beschouwen’, zegt Van Hinsbergen. ‘Maar we bevinden ons op een volstrekt willekeurig moment in de geologische geschiedenis.’ De manier waarop de tektonische platen zich over de aardmantel bewegen, zal erop uitdraaien dat ze binnen afzienbare tijd (voor geologen dan) aan elkaar vast zullen klonteren, om hun weg tijdelijk als één landmassa te vervolgen.

De Utrechtse geologen gaan er in hun analyses van uit dat de plaatbewegingen voorlopig doorgaan zoals nu. Dus drijft Amerika in hun model weg bij Europa tot het achterlangs bij China en Rusland terechtkomt – maar wringen Australië en Antarctica, die beide aan het oprukken zijn naar het noorden, zich daar nog snel tussenin.

‘Dat kan’, zegt geofysicus Wouter Schellart van de Vrije Universiteit Amsterdam, die niet bij het onderzoek van de Utrechters was betrokken, ‘maar er zijn ook andere opties.’ Zo zijn er voorspellingen waarin Noord- en Zuid-Amerika zich zónder de tussenkomst van Australië tegen China en Rusland aanvlijen en scenario’s waarin Amerika juist oostwaarts beweegt om zich uiteindelijk bij Afrika te voegen.

Zelf werkte Schellart vijf jaar geleden mee aan een verkenning van de mogelijkheid dat zowel de Atlantische als de Stille Oceaan zich sluiten en de Indische Oceaan naar het noorden toe juist steeds verder open scheurt – als een rits waar te veel spanning op staat. Aurica doopten de aardwetenschappers het supercontinent dat dan ontstaat. ‘En in Aurica bevindt zich ten westen van India geen bergketen zoals de Somalaya’s, maar een oceaan’, zegt Schellart. Auricaanse bergbeklimmers kunnen aan de oost- en westranden van zowel Noord- als Zuid-Amerika terecht.

Spelletjes

Van onenigheid tussen Schellart en Van Hinsbergen is overigens geen sprake. Welk scenario het meest plausibel is valt niet te zeggen, benadrukken ze allebei – en daar zullen we bovendien nooit achter komen. ‘Het is een soort gamen’, vindt Van Hinsbergen. ‘Je zou het geo-poëzie kunnen noemen’, zegt Schellart.

Van Hinsbergen: ‘Elke keus die je maakt, heeft andere gevolgen. Toen we de zone waar de platen onder elkaar duiken op de rand van India legden in plaats van midden in de oceaan, ontstond er geen hooggebergte maar scheurde heel India aan flarden.’

Dat neemt niet weg dat het maken van toekomstvoorspellingen een zinvolle bezigheid is, vinden beide wetenschappers. ‘Je hebt weliswaar een oneindige hoeveelheid mogelijkheden’, zegt Schellart, ‘maar bij het nadenken over oorzaak en gevolg kom je soms toch dingen tegen waar je eerder nooit aan had gedacht.’

Van Hinsbergen: ‘Dit soort spelletjes dwingt je systematisch te analyseren hoe gebergten of continenten zich vormen. Uiteindelijk worden daarmee ook de reconstructies van hoe de aarde er vroeger uitzag beter.’

En dat laatste helpt dan weer bij het opsporen van delfstoffen of het reconstrueren van het klimaat in het geologische verleden. ‘In Winterswijk vind je gesteenten en fossielen die je vertellen dat het in het Trias, 250- tot 200 miljoen jaar geleden, bloedheet was in Nederland’, zegt Van Hinsbergen. ‘Voor je daaruit concludeert dat het klimaat toen veel warmer was dan nu, moet je je realiseren dat Nederland zich in het Trias ter hoogte van de Sahara bevond.’

India

Intussen vraagt Schellart zich af wat er met de huidige Himalaya gaat gebeuren. Op dit moment duikt de aardschol waar India op ligt in noordelijke richting onder Azië. Als die beweging nog een poosje doorzet, zal er een aanzienlijk deel van Noord-India van de duikende aardschol worden afgeschraapt en zich verder ophopen tegen het Himalayagebergte, vermoedt Schellart – maar dat ziet hij in de voorspellingen van Van Hinsbergen niet gebeuren.

‘Wij hebben de gebergtevorming toegevoegd aan een geografische reconstructie die andere wetenschappers al hadden gemaakt’, zegt Van Hinsbergen. ‘Daarin stopt India inderdaad vanaf nu met bewegen.’ In werkelijkheid gebeurt dat ergens in de komende 10 miljoen jaar, verwacht hij. ‘Het deel van India dat nu naar beneden wordt getrokken laat zich niet zo makkelijk afschrapen, dus de boel zal binnenkort wel vastlopen.’

In de toekomst die de Utrechters voorspellen is het Himalayagebergte over 200 miljoen jaar dan ook afgesleten tot het formaat van de Ardennen. Kunnen daar de minder ambitieuze bergwandelaars mooi vakantie vieren.

Toekomst vol supercontinenten

Het uiteenvallen en weer samenkomen van continenten is een cyclisch proces, waarbij eens in de pakweg 500 miljoen jaar een supercontinent ontstaat. De laatste was Pangea (letterlijk: alle aarde). Deze landmassa splitste zich 200 miljoen jaar geleden op in Gondwana en Laurazië, die op hun beurt weer uiteenvielen in onze continenten. Mogelijke supercontinenten in de toekomst zijn Auricia, Amasia, Novapangea (het nieuwe Pangea) en Pangea Ultima (het uiteindelijke Pangea) – dat overigens snel werd omgedoopt tot Pangea Proxima (het volgende Pangea) toen men zich realiseerde dat deze naam het einde van de plaattektoniek suggereerde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden