Zonder ijs ten dode opgeschreven

Smeltend ijs op de Noordpool is funest voor de ijsbeer. Toch wordt er op het dier gejaagd. Niet iedereen vindt het al nodig om de beer te beschermen....

Als het poolijs smelt en ijsschotsen verdwijnen, zijn de 20- tot 25 duizend ijsberen hun jachtterrein op de Noordpool kwijt. Dan kunnen ze geen zeehond meer doden die zich door een gat in de ijsplaten waagt, of robben overvallen die zich met hun melkvette jongen schuilhouden in de sneeuw. Dan valt hun voedsel weg. En dan is het met de ijsbeer, de Ursus maritimus, gedaan.

Reizigers in het openbaar vervoer kunnen de ijsbeer deze weken in de ogen kijken. Op menige abri prijkt een oproep van het Wereld Natuur Fonds om de Noordpool wit te houden. De affiches laten slechts de ogen en de ijsbeerneus zien, een beeldmerk dat snel in het geheugen staat gegrift.

Dit is de laatste generatie die nog wilde ijsberen kan aanschouwen, zegt het WNF. Deskundigen geven het zoogdier dat zich aan de poolstreek heeft aangepast, nog 45 tot 75 jaar.

In Noord Siberië (Rusland) smelt het poolijs het hardst. IJsberen gaan daar aan land en hebben het nu op walrussen voorzien. ‘Het is echt een ander verhaal als een ijsbeer zich tussen 30 duizend walrussen begeeft of op een enkele zeehond afgaat’, zegt Gert Polet van het WNF.

Gebrek aan voedsel, in dit geval zeehonden, drijft de Canadese ijsberen naar het stadje Churchill aan de Hudson Baai, waar ze zich op afval storten. Af en toe wordt een ijsbeer die veel problemen geeft, weggemaakt en per helikopter afgevoerd naar een natuurlijker habitat.

Er zijn ook heel andere geluiden. Bijvoorbeeld van Bjørn Lomborg, een Deense milieustatisticus die geregeld tegen de stroom van gevestigde klimaatwetenschappers ingaat. Wat nou uitsterven van de ijsbeer?, roept hij. In zijn boek Cool it! haalt hij een anonieme Canadese ambtenaar aan die beweert dat elf van de dertien Canadese ijsbeerpopulaties stabiel zijn.

Overdrijving, paniek en emotie beheersen volgens de Deen de discussie. Waarom vertelt niemand dat er jaarlijks 300 tot 500 ijsberen worden doodgeschoten, waarvan 49 aan de westkust van de Canadese Hudson Baai?

Sportjacht
Bij dat laatste heeft Lomborg wel een punt. Uitsterven valt lastig te rijmen met jacht. Op korte termijn is de jacht op ijsberen (jaarlijks worden er 800 afgeschoten, waarvan de helft illegaal) de grootste bedreiging, en zeker aan de sportjacht moet een einde komen, zegt Polet, die nog wel enig begrip kan opbrengen voor de traditionele ijsbeerjacht door de Inuit. Maar op lange termijn betekent het smelten van zee-ijs door klimaatverandering de genadeklap voor de ijsberen, zegt de WNF-expert.

Begin 2007 stelde de Fish and Wildlife Service van het Amerikaanse ministerie van Binnenlandse Zaken voor de ijsbeer op te nemen in de Endangered Species Act, die met uitsterven bedreigde dieren en planten beschermt. Een definitief besluit laat nog op zich wachten. De weerstand tegen de beschermingsstatus groeit. De staat Alaska is tegen omdat het de oliewinning zou bemoeilijken. Voorrang voor ijsberen betekent minder ontwikkeling in Alaska en meer economische ontberingen, meent Sarah Palin, gouverneur van Alaska.

De US Geological Survey heeft in opdracht van de regering vorig jaar negen studies verricht. Modelstudies naar de ijscondities in de ijsbeergebieden in 2050 zijn cruciaal. ‘Als de voorspelde zee-ijscondities zich voordoen, zal in het midden van deze eeuw tweederde van de ijsbeerpopulatie verloren zijn. Omdat het smelten van het ijs in de Poolzee is onderschat in de huidige modellen, kan deze analyse over de toekomstige status van de ijsbeer zelfs aan de behoudende kant zijn’, luidde de belangrijkste conclusie.

De kwaliteit van het aangegroeide ijs wordt er niet beter op, bleek deze week uit gegevens van het American Snow and Ice Data Centre. Het ijs is dit jaar vijf tot tien centimeter dunner dan vorig jaar.

Dat maakt het zeer kwetsbaar, zegt Gert Polet van het WNF. ‘Nieuw aangegroeid zee-ijs smelt in de zomer vrij gemakkelijk. Maar in dit geval zal dat nog veel sneller gebeuren.’

De negen onderzoeken waren gebaseerd op de bevindingen van de ijsbeerspecialistengroep van IUCN, de World Conservation Union, die voor regeringen in de hele wereld bijhoudt welke soorten er worden bedreigd.

Dr. Andrew Derocher, voorzitter van de ijsbeerspecialistengroep en hoogleraar aan de universiteit van Alberta (Canada), vindt de tegenstanders van ijsbeerbescherming ongeloofwaardig. ‘Ze hebben weinig kennis van ijsberen en hun habitat en ze gaan selectief met informatie om’, schrijft hij in het vakblad voor natuurbescherming The Wildlife Professionals (herfst 2007).

Bovendien wordt er veel verwarring gezaaid, vindt hij. In Nunavut aan de westelijke Hudson Baai in Canada werden meer ijsberen gezien, en daarom mochten de Inuit meer ijsberen schieten, terwijl er wetenschappelijk bewijs was dat twee ijsbeerpopulaties in omvang terugliepen en over een derde populatie bij de Hudson Baai weinig bekend was.

Derocher zoekt de verklaring voor meer ijsberen rondom Nunavut in de aanwezigheid van meer robben in dit gebied. De ijsberen zijn hongerig omdat ze elders minder voedsel vinden, en daarom zoeken ze de zuidkant van hun leefgebied op.

IUCN heeft vastgesteld dat van de dertien ijsbeerpopulaties in Canada er twee ernstig aan toe zijn door overbejaging. Dankzij een beter beheer zijn ze nu aan het herstellen. Vijf zijn er achteruitgegaan, vijf zijn er stabiel en één nam zelfs in omvang toe, bleek uit computerberekeningen.. Dat is een ander beeld dan de eerdergenoemde Deen Lomborg in zijn boek beschrijft.

In verschillende ijsbeergebieden in de Hudson Baai smelt het ijs volledig in de zomer, waardoor alle ijsberen worden gedwongen voor vier maanden aan land te gaan, tot het ijs weer in de herfst verschijnt.

Zwangere vrouwtjesijsberen eten acht maanden niet. In die tijd worden één tot drie jongen geboren. Die worden gezoogd tot ze 10 tot 12 kilo wegen. Pas dan gaan de vrouwen terug naar zee en kunnen ze opnieuw op zeehonden jagen.

Het zee-ijs in de westelijke Hudson Baai smelt nu gemiddeld drie weken eerder dan dertig jaar geleden. Dit betekent voor de beren ook drie weken minder energie opdoen, juist in een periode die cruciaal is voor een ijsberenleven, omdat er op de ijsschotsen doorgaans dan vette jonge robben te halen zijn.

Lichaamsgewicht
De gevolgen zijn al zichtbaar. De vroegere dooi van het ijs leidt ertoe dat het vasten vroeger begint, en dat werkt door in de conditie van de volwassen en jonge beren. Het gemiddelde lichaamsgewicht van volwassen vrouwen, is afgenomen van 290 kilo in 1980 naar 230 kilo in 2004.

Derocher ontdekte dat ijsbeervrouwen onder de 180 kilo in de herfst van het daaropvolgende jaar geen jongen kregen. Dit doet vermoeden dat vrouwen beneden de 180 kilo niet deelnemen aan de reproductie. Het aantal ijsberen aan de Hudson Baai daalde van 1200 in 1987 tot 935 in 2004.

IJsberen overleven de zomer door hun opgeslagen vet te gebruiken, en daarnaast eten ze wat groen, soms een kleine walrus en vogeleieren. IJsberen halen het grootste deel van hun energie uit het zeehondenvoedsel, zegt Derocher. De suggestie dat de ijsbeerpopulatie wel ander voedsel zal vinden, is fantasie, aldus Derocher.

Een ijsbeer heeft jaarlijks 45 ringelrobben nodig. Twintigduizend ijsberen hebben dus behoefte aan 900 duizend zeehonden per jaar. Daaraan is geen gebrek: er zijn vijf tot zeven miljoen ringelrobben, schatten biologen.

Maar ook daarin komt de klad. Zeehonden zijn eveneens afhankelijk van het zee-ijs voor het baren en zogen van hun jongen. Als de ijsschotsen verdwijnen, krijgen ook zij het moeilijk.

Het verlies van een icoonsoort als de ijsbeer staat symbool voor veel grotere en ingrijpender veranderingen die veel ecosystemen in de wereld te wachten staan als de opwarming van de aarde doorgaat.

Dieren die sterk met een bepaalde regio verbonden zijn, zijn kwetsbaar voor uitsterven als hun omgeving verandert. De ijsbeer past in die beschrijving, zegt Derocher.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden