'Zonder de oorlogskoningin had de coup geen kans'

Het had moeten gebeuren op donderdag 24 april 1947. Nederland was nog net geen twee jaar bevrijd, nog maar geen jaar eerder waren vrije, algemene verkiezingen gehouden en het land zou een heuse staatsgreep beleven.

Koningin Wilhelmina, in 1948. Beeld anp
Koningin Wilhelmina, in 1948.Beeld anp

Het rooms-rode kabinet Beel-Drees zou worden afgezet, ministers en staatssecretarissen zouden ergens in het land worden gevangen gehouden, via de radio, de kranten en aanplakbiljetten zou het volk op de hoogte worden gesteld, leger en marine zouden worden ingezet voor rust en orde op straat, PvdA-voorzitter Koos Vorrink moest worden geliquideerd.

De nieuwe nationale leider heette Pieter Sjoerds Gerbrandy, gereformeerd politicus en door koningin Wilhelmina in 1940 in Londen aangesteld als premier van het oorlogskabinet. Voorname handlangers in het complot: hoge militairen, voormalige bewindslieden én Erik Hazelhoff Roelfzema, Engelandvaarder, oorlogsvlieger, verzetsheld, Soldaat van Oranje, vertrouweling van koningin Wilhelmina. Dat het feest niet doorging is vermoedelijk toe te schrijven aan dezelfde Wilhelmina.

Samengevat is dit de inhoud van een spannend hoofdstuk uit de biografie van Francois van 't Sant, (1883-1966), geschreven door de publicist Sytze van der Zee en gisteren verschenen. Van 't Sant was een mysterieuze figuur die razendsnel omhoog klom in de hiërarchie van de Nederlandse politie van voor de oorlog. Hij werd de klusjesman van Wilhelmina; zijn opdracht was de veelwijverij van prins Hendrik, echtgenoot van de koningin, in enigszins geordende banen te leiden, ook financieel. Tijdens de oorlog was Van 't Sant de leider van de Nederlandse geheime dienst in Londen en particulier secretaris van de vorstin. Hij werd door bijna iedereen gewantrouwd, maar genoot de bescherming van Wilhelmina.

Erik Hazelhoff Roelfzema in Bosch en Duin met het eerste exemplaar van zijn boek Het leven van de Soldaat van Oranje. Beeld anp
Erik Hazelhoff Roelfzema in Bosch en Duin met het eerste exemplaar van zijn boek Het leven van de Soldaat van Oranje.Beeld anp

'Ons Indië'

Wat dreef de complotteurs? Het verlies van 'ons Indië', de teloorgang van het koninkrijk als koloniale mogendheid. Er was in november 1946 een ontwerpovereenkomst getekend in het Javaanse bergdorp Linggadjati met vertegenwoordigers van de nieuwe Republik Indonesia. 'Indië verloren, rampspoed geboren' kreunde rechts-nationalistisch Nederland. Voor de Indonesische nationalisten was 'Linggadjati' een eerste stap, voor een aantal rechtse partijen en organisaties in Nederland was hier sprake van 'verminking van het Koninkrijk' en daarmee van weinig minder dan landverraad. 'Wilt Gij Hitler terug? vroeg de stichting 'Indië in nood, geen uur te verliezen'.

Gerbrandy behoorde tot gekwetste zielen, evenals Hazelhoff Roelfzema. Biograaf Sytze van der Zee beschrijft dat zijn hoofdpersoon Van 't Sant, de voormalig particulier secretaris van de koningin, in Engeland bezoek krijgt van de 'soldaat van Oranje'. Bijna tegelijk ontvangt hij een telegram van oud-premier Gerbrandy: geef je medewerking aan de boodschapper. Dat is dus Hazelhoff. Die is kort en bondig: het voormalig verzet heeft besloten de regering-Beel omver te werpen. En of Van 't Sant de koningin maar wil inlichten.

Het werd een staatsgreep die niet doorging, vermoedelijk vanwege afkeuring van de koningin. Prof. Cees Fasseur, biograaf van Wilhelmina én van Gerbrandy, denkt dat tenminste stilzwijgende instemming van de vorstin voorwaarde was voor Gerbrandy om de sprong te wagen. Fasseur: 'Zonder Wilhelmina, de oorlogskoningin met haar onmetelijk prestige, had een coup geen schijn van kans. Dat moet Gerbrandy zich heel goed gerealiseerd hebben.'

Francois van 't Sant was een mysterieuze figuur die razendsnel omhoog klom in de hiërarchie van de Nederlandse politie van voor de oorlog. Beeld anp
Francois van 't Sant was een mysterieuze figuur die razendsnel omhoog klom in de hiërarchie van de Nederlandse politie van voor de oorlog.Beeld anp

Op het spoor

Het is de verdienste van Van der Zee dat hij het verhaal van de staatsgreep vrij gedetailleerd naar boven heeft gehaald. Maar Fasseur zat ook al op een spoor. In zijn vorig jaar verschenen boek over Gerbrandy citeert hij uit een verslag van het 'Comité Rijkseenheid' uit 1948: 'De heren Gerbrandy en Welter (oud-minister, red) waren overtuigd dat dit kabinet zo spoedig mogelijk moet vallen, desnoods met geweld en zij verzekerden mij dat dit geweld aanwezig is.'

In 1995 publiceerde Lambert Giebels de biografie van de man die toen premier was, Louis Beel. Ook Giebels wijst op geruchten over een staatsgreep. Hij citeert uit een proclamatie van de Amsterdamse burgemeester D'Ailly: 'Stadgenoten! Op dit moment trachten misdadige reactionaire elementen het wettig gezag opzij te schuiven. (-) Met mijn gehele persoon stel ik mij achter de wettige Regering van Hare Majesteit de Koningin.'

Biograaf Cees Fasseur, schrijver van de biografie 'Eigen meester, niemands knecht' over het leven van voormalig minister-president Gerbrandy, poseert naast het standbeeld van Gerbrandy. Beeld anp
Biograaf Cees Fasseur, schrijver van de biografie 'Eigen meester, niemands knecht' over het leven van voormalig minister-president Gerbrandy, poseert naast het standbeeld van Gerbrandy.Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden