Zo zoeken wetenschappers naar verloren handschriften

Röntgenonderzoek middeleeuwse teksten

In de ruggen en kaften van antieke boeken - eeuwen geleden gebonden met in onbruik geraakt perkament - zoeken wetenschappers in Leiden naar verloren handschriften. Om te leren hoe die teksten werden gebruikt.

Beeld Renate Beense

Waar is de M6 Jetstream nu toch weer beland? In een soort bezemkast in het boekenmagazijn, één etage onder de grond bij de Universiteitsbibliotheek Leiden. Langs de wanden: kerstspullen, ingeklapte stellingkasten, een lege doos waarin ooit een printer zat. 'Pas op, straling!', staat er op een handgeschreven postertje dat in een standaard op de grond staat. Alsof er hier weleens iemand langskomt om het te lezen.

De halve wereld is de M6 Jetstream al af geweest. In New York inspecteerde het verrijdbare röntgenapparaat schilderijen van Magritte, in Londen onderwierp hij werk van Goya aan nader onderzoek, en dichter bij huis doorstraalde hij Van Gogh, Rembrandt en Vermeer. Telkens op zoek naar verborgen eerdere schetsen van de kunstenaars, verstopt onder de verf. Hier in Leiden is het weer eens wat anders. Een klein, kordaat boek uit de 16de eeuw hebben ze voor zijn röntgenogen geplaatst, zorgvuldig vastgezet met stukjes karton, isolatiemateriaal en doorzichtig folie.

(Tekst gaat verder onder foto).

Beeld Renate Beense

Allemaal omdat zijn baasje, Joris Dik 1, hoogleraar materialen in kunst en archeologie aan de TU Delft, op zoek is naar iets wat boekhistoricus Erik Kwakkel met gevoel voor drama aanduidt als 'de verloren bibliotheek'. Een bibliotheek die zit weggestopt in een soort vierde dimensie: de ruggen en kaften van antieke boeken.

Dat zit zo. Nadat rond 1450 de boekdrukkunst was uitgevonden, raakten handgeschreven werken snel uit de gratie. Het draaide uit op een 'genocide voor boeken', zoals Kwakkel het omschrijft. Een enkel werk bleef op de plank staan, het meeste perkament werd omgewerkt tot lijm voor de vervaardiging van de boekbanden. En een deel - zo'n 10 procent, schat Kwakkel - werd aan stukjes gesneden en gebruikt om boekbanden te verstevigen.

(Tekst gaat verder onder foto).

Beeld Renate Beense

Zo dichtbij en toch zo ver weg, die unieke handgeschreven teksten, zegt Kwakkel met een ietwat meewarige blik op een rij antieke banden die in het magazijn van de universiteitsbibliotheek in de stellingkasten staan. 'In een op de vier, vijf boeken uit die tijd zit zo'n verborgen schat verstopt. Maar je kunt niet zomaar gaan trekken aan die banden om ernaar te zoeken.'

Vandaar de M6 Jetstream van Joris Dik. Kwakkel leerde de Delftse röntgenexpert kennen via de jongerentak van de KNAW, De Jonge Akademie. 'Bij mijn weten is deze techniek nog nooit op boeken losgelaten', zegt Dik. 'Terwijl röntgen bij schilderijen al zó gewoon is.'

Zo komt het dat Dik, Kwakkel, twee studentenassistentes en de M6 Jetstream nu al twee maanden tussen de kerstspullen in de bezemkast zitten. Afgezonderd van de buitenwereld, want 'het blijft wel straling waarmee we werken', zegt Dik.

(Tekst gaat verder onder foto).

Beeld Renate Beense

In een stellingkast langs de wand liggen tientallen andere 16de-eeuwse boeken. 'Scanable', staat er bij de ene verzameling op een papiertje geschreven. 'Less promising books', bij een andere boekenplank.

Het is 'gewoon proberen' en 'puur engineeren', legt Dik uit. Dát de techniek werkt, is inmiddels duidelijk. Op een computerscherm pal achter de deur worden enkele letters zichtbaar die tot voor kort verstopt zaten op een strookje perkament in de rug van boek 617/F19, een ietwat anoniem 17de-eeuws medisch leerboek uit de Leidse collectie. De melkwitte letters zien er tegen de zwarte achtergrond een beetje uit als tanden op een tandartsfoto. Maar leesbaar zijn ze. Met een plechtig gezicht draagt Kwakkel voor wat er zichtbaar is geworden: 'myn mont sal vortkundigen dyn lof. God wilt'.

(Tekst gaat verder onder foto).

Beeld Renate Beense

En dat is alles. Kennelijk afkomstig uit een liturgisch werk, zegt Kwakkel. Zoals er in die tijd zoveel waren. Want denk nu niet dat je hier snel zult aanlopen tegen een nog onbekend evangelie of een verloren gewaand werk van Aristoteles. 'Dit soort tekstfragmenten zijn bliepjes op de radar', zegt Kwakkel. 'Je kunt het vliegtuig of de lading van het vliegtuig niet zien, maar je ziet wel dat het bestáát.' De inzichten komen pas later, als je een grote hoeveelheid punten met elkaar verbindt, legt Kwakkel uit: opeens kan dan dagen hoe een boek in een bepaalde periode werd gebruikt, of hoe een werk of handschrift zich ontwikkelde en verspreidde.

Dat belooft wat als er snellere en betere scanners komen, zegt Dik. Geen kwaad woord over de M6 Jetstream, maar echt snel werkt hij niet. Al snel een etmaal heeft de scanner nodig om een stukje boek zo groot als een A4'tje te doorstralen; een proces waarbij het toestel geduldig speurt naar minieme beetjes ijzer, koper, lood of andere chemische elementen die duiden op restjes oude inkt onder de boekband. 'Eigenlijk wil je die boeken gewoon zap-zap-zap even kunnen doorlichten. Zodat je in elk geval quick-and-dirty kunt zeggen: deze niet, deze niet, en ho wacht, dit boek is interessant om nader te bekijken.'

(Tekst gaat verder onder foto).

Beeld Renate Beense
Beeld Renate Beense

In het bezemhok verschijnt op het beeldscherm alweer een ander stukje tekst dat 500 jaar niet door mensenogen is gezien. 'Decollatio', spelt Kwakkel. Dat is Latijn voor onthoofding, legt hij uit.

Pardon? De boekhistoricus schijnt niet van zijn stuk gebracht. 'Een kalender', stelt hij routineus vast. 'De herdenking van de onthoofding van Johannes de Doper was destijds een belangrijke feestdag.'

Nieuw! Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.