Zo ziet de echte Ariër eruit: naar het beeld van Arminius

De raszuiverheid van de Ariër horen we niet graag bezingen. Het blijkt bovendien nauwelijks ergens op te slaan.

Herkomst van de Ariër-mythe: Arminius triomfeert in de slag bij het Teutoburgerwoud. Beeld Imageselect

Daar staat hij. Blank en lang, de blonde lokken gedrapeerd langs de onverzettelijke kaaklijn. Een rechte neus, blauwe ogen, de lippen dun. Zo ziet de echte Ariër eruit: gemodelleerd naar Arminius, de Germaanse stammenleider die in het jaar 9 van onze jaartelling de Romeinen bij het Teutoburgerwoud op de knieën dwong.

De Germaan, zuiver als helder bronwater. Het was in de late middeleeuwen dat men Arminius herontdekte als eenheidssymbool van het geleidelijk samentrekkende Duitsland, waarna hij uitgroeide tot onverkwikkelijk uithangbord van de nazistische rassenleer.

Maar puur en oorspronkelijk: vergeet het. 'Ook Arminius' stam was al een samenraapsel', noteert het Amerikaanse wetenschapstijdschrift Science in een gisteren verschenen overzichtsartikel. 'Samengesteld uit de opeenvolgende reeksen migraties naar het hart van Europa, en daarna herhaaldelijk omgeroerd.' Raar dat er nog steeds mensen zijn die in het Germaanse oervolk geloven, stelt ook oudheidkundige Jona Lendering, die de afgelopen jaren meerdere blogs wijdde aan de stand van zaken: 'Dat hele Arminiusverhaal is totale kulleklap.'

Het geval typeert de zinderende vloed van nieuwe inzichten die momenteel door de archeologie golft. 'Er is een enorme revolutie gaande', zoals de Deense archeoloog Kristian Kristiansen deze maand schetste op een lezing in Leiden. Want nu de archeologie met dna- en andere moleculaire technieken steeds beter de vinger krijgt achter het diepe verleden, 'kunnen we voor het eerst geschiedenis bedrijven', aldus Kristiansen. 'Soms kunnen we zelfs individuele levens reconstrueren. Wie had dat ooit gedacht.'

En de oude verhalen over de herkomst van allerlei bevolkingsgroepen zijn het eerste slachtoffer, signaleert Science in een themanummer gewijd aan migratie. Neem de Basken, dat trotse Noord-Spaanse volk dat zichzelf als een populatie apart beschouwt. Totdat Zweeds dna-onderzoek vorig jaar aan het licht bracht dat de Basken 'gewoon deel zijn van de gebruikelijke Europese mix', in woorden van Science. Of kijk naar de Ieren, die volgens geschriften uit de 11de eeuw diepe bloedbanden zouden hebben met Spanje. Totdat de mannen en vrouwen met de wattenstaafjes langskwamen om het Ierse dna te checken: nauwelijks Spaanse inmenging te bekennen.

Beeld getty/hh

In Schotland, Wales en delen van Ierland zouden nog oorspronkelijke Kelten wonen. Maar helaas: uit het dna van de inwoners blijkt niets bijzonders. Of neem de Angelen en de Saksen, die na 449 zouden zijn binnengevallen in het huidige Groot-Brittannië en daar in oorlog met de Britten 'rivieren van bloed' zouden hebben vergoten. Het dna-onderzoek schetst een vrediger beeld: in oude graven vond men ook skeletten die duiden op gemengde gezinnen.

In Europa werd het dna samengeroerd uit zeker drie prehistorische golven immigranten, aangevuld met een snufje neanderthaler. Eerst kwamen de jager-verzamelaars die na de laatste ijstijd het continent binnentrokken. Daarna de vroegste boeren, die rond 9.000 jaar geleden vanuit Anatolië binnendruppelden. En daarna weer de veehoudende steppenvolkeren die vanaf 5.000 jaar geleden vanuit het huidige Rusland optrokken. Iedere bevolkingsgroep liet een genetische afdruk achter die zich over heel Europa verspreidde: zo lijkt het er sterk op dat we onze lengte, lichte tint en vermogen om het suiker lactose te verteren te danken hebben aan de steppevolkeren, terwijl bepaalde verstevigingen van ons immuunsysteem zijn overgeërfd van de neanderthalers.

Bekend onder archeologen, nog niet erg bekend onder het brede publiek: dat is ook de ervaring van Eveline Altena, acheologisch dna-specialist bij het Leids Universitair Medisch Centrum. 'Er zijn een heleboel mensen die letterlijk niet dieper kijken dan de huid. Maar het genoom, iemands volledige dna-bibliotheek, is veel complexer.'

Het is zeker in deze tijd met zijn vluchtelingenstromen en aantrekkend Europees nationalisme geen overbodige luxe om dat te beseffen, vindt Science. In Duitsland beweren rechtse betogers nogal eens dat de vluchtelingen de Europese genetica zouden 'vervuilen' tot een 'grijze mengelmoes'; en in ons land was er Thierry Baudet die eruit floepte de dat we 'de Nederlandse bevolking homeopathisch verdunnen met alle volkeren van de wereld' (ongelukkig geformuleerd, zou hijzelf achteraf zeggen).

Maar verwacht geen wonderen van de nieuwe inzichten, zegt Altena. Alsof meer genetisch besef gestaalde nationalisten opeens zou veranderen in vreedzame, begripvolle hippies. 'Alle kennis kan nu eenmaal ook op allerlei manieren worden misbruikt.' Zo onthulde publieksblad The Atlantic onlangs dat ook neonazistisch Amerika de genetica heeft omarmd: zo zou het blanke ras zijn superioriteit te danken hebben aan het toegevoegde neanderthaler-dna.

Voor archeologen staat er iets anders op het spel: eindelijk licht op de grote vraag hoe oude culturen zich verspreiden. Daarover woedt vanouds debat: als een bepaald soort voorwerpen of aardewerk uitwaaiert, duidt dat dan op migranten of gewoon op imitatiegedrag? Maar de migrantentheorie lijkt aan de winnende hand. 'Het beeld is toch dat we bij de grote culturele omslagen migratie niet kunnen uitsluiten', drukt Altena zich zorgvuldig uit. Neem de opmars van de Yamnaya, de steppenvolkeren met hun schapen en paarden uit het oosten: ze brachten nieuwe genen, maar ook nieuwe soorten voorwerpen en zelfs taalinvloeden mee.

Daar staat Arminius dan, onverschrokken uit zijn blauwe ogen te kijken. 'Je kunt ongelooflijk blond zijn en toch drager van een typisch Afrikaans Y-chromosoom', zegt Altena.

Aanvullingen en verbeteringen: Lactose is niet een eiwit, zoals ten onrechte werd gesteld in een eerdere versie van dit artikel, maar een suiker.

Geef me je dna en ik zeg je wie je was

Bij de populatiegenetica probeert men aan de hand van de dna-'letters' die ieder mens in zijn cellen draagt te achterhalen wat zijn herkomst is. Het lijkt op achternamen, die net als dna worden doorgegeven van ouder op kind. Dezelfde achternaam duidt op een gemeenschappelijke afkomst - en naarmate de achternaam meer 'mutaties' bevat (Janssen in plaats van Jansen), ligt de afsplitsing verder in het verleden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden