Zo slecht is overwerken: kans op beroerte bij lange werkweek een derde groter

Meer stress, slechter eten, minder bewegen

Als het onbetaald is en structureel is overwerk een gevaar voor de volksgezondheid. Depressies, angststoornissen, hart- en vaatziekten zijn het gevolg.

Tweederde van de werknemers werkt onbetaald over - vaak vrijwillig. Beeld Flip Franssen / HH

Vandaag werd bekend dat werknemers gemiddeld drie uur per week onbetaald overwerken. Vooral hbo-plussers (74 procent) werken over zonder dat ze daarvoor extra worden uitbetaald.

Er is enorm veel onderzoek naar het effect van overwerk op de lichamelijke gezondheid, maar helemaal eenduidig zijn de uitkomsten niet. In 2015 publiceerde The Lancet een analyse van 17 verschillende studies onder ruim 600 duizend Europeanen, Amerikanen en Australiërs. Toen ook in deze omvangrijke, internationale studie een duidelijk verband werd gevonden tussen extreem overwerk en de kans op een beroerte en hart- en vaatziekten, bevestigde dat wat eerdere onderzoekers al concludeerden: werkweken van 55 uur of meer zijn niet gezond. Ook al blijft het gissen naar het mechanisme daarachter.

Overtuigend onderzoek

Vermoedelijke verklaringen zijn dat mensen die vaak overwerken meer stress hebben, slechter eten, minder bewegen en minder aan sport doen. Lange werkweken gaan bovendien gepaard met kortere nachten, en het effect van te weinig nachtrust op de gezondheid is funest.

Wat de studie in The Lancet zo overtuigend maakt, volgens arbeidspsycholoog Irene Houtmans van TNO, is dat de relatie tussen (veel) uren werken en hart- en vaatziekten overeind bleef als alleen werd gekeken naar ziektegevallen die pas optraden na drie jaar. 'Zo werden mensen die beginnende hart- en vaatziekten hadden (en om die reden minder uren gingen werken) eruit gefilterd.'

Recent bleek overigens dat ook hartritmestoornissen (boezemfibrilleren) vaker voorkomen bij werknemers die langdurig overwerken. Op elke 1000 werknemers met een 55-urige werkweek of meer, kregen vijf extra werknemers hartritmestoornissen in vergelijking met werknemers die 35 á 40 uur werkten. Boezemfibrilleren verhoogt - via stolselvorming - de kans op een beroerte. Ook dit onderzoek (European Society of Cardiology) werkte met grote aantallen (85 duizend) werknemers die tien jaar lang werden gevolgd.

Beeld Max Pixel / Publiek domein

'Gezond' aantal werkuren

Wat een 'gezond' aantal werkuren is, is onbekend. Volgens de Nationale Universiteit van Australië wordt die grens nu vaak ten onrechte rond de 48 uur gelegd. Die norm is gebaseerd op 'ouderwetse' rolpatronen waarbij de man kostwinner is en thuis volop kan herstellen omdat het huishouden en de kinderen worden verzorgd door zijn vrouw. Deze Australische onderzoekers, die 10 duizend werknemers enquêteerden, vonden dat de mentale gezondheid verslechterde als de werkweek boven de 38 uur kwam (bij vrouwen) of 43 uur (bij mannen).

Naar het effect van overwerk op de mentale gezondheid is nog weinig onderzoek gedaan. Volgens de Nederlandse arbeidspsychologe Debby Beckers van de Radboud Universiteit is overwerk niet per se slecht voor de psyche. 'Als het vrijwillig is, als het betaald wordt en beperkt blijft tot pakweg vier uur per week, kan het geen kwaad. Integendeel, onder die omstandigheden gaan overwerk en werkplezier juist hand in hand', aldus Beckers die in 2008 promoveerde op haar onderzoek naar overwerk. Beckers zag wel mentale problemen - zoals de kans op een burnout - ontstaan als het overwerk niet vrijwillig was, niet betaald werd en er te weinig hersteltijd overbleef.

Zelfs depressies en angststoornissen worden in verband gebracht met lange werkweken. Volgens de Universiteit van Bergen (Noorwegen) heeft 7 procent van de werknemers die minder dan 40 uur werkt, een depressie. Bij werknemers die meer dan 40 uur werken is dat het dubbele: 14 procent. Vooral vrouwen lopen een verhoogd risico, bleek uit deze studie met ruim 1300 deelnemers. Waarschijnlijk ontstaan die depressies en angststoornissen via het werk door oververmoeidheid.


Arjan de Rijk

Docent geschiedenis Pieter Nieuwland College in Amsterdam
Werkt: 40 uur vast per week
Overwerk: 'zeker' 6 uur per week onbetaald.

'Ik werk fulltime als docent geschiedenis en een klein deel van mijn baan bestaat uit het opleiden van startende docenten. Maar de hoeveelheid overwerk die ik heb, verschilt enorm. Nakijkwerk en het voorbereiden van lessen kosten veel tijd, ook vanwege lesvernieuwing. Die vernieuwing zorgt voor extra druk. Zo werken we tegenwoordig met een iPad in de klas, dus moeten de lessen worden aangepast. Docenten werken vaak over, al verschilt dat per vak. Bij geschiedenis heb ik te maken met veel tekst en open vragen, dat kost meer tijd dan meerkeuzevragen controleren. Ook zijn er piekmomenten, zoals de examenperiode: dan moet ik drie weken achter elkaar nakijken. De enige manier om de werkdruk te verlichten, is door goede afspraken met de schoolleiding te maken. Maar het is ook een geldkwestie, er is te weinig geld in het onderwijs om docenten minder lessen te laten draaien. En er zijn weinig doorgroeimogelijkheden voor docenten, wat eveneens voor meer werkdruk zorgt.'

Arjan de Rijk. Beeld Marcel Wogram

Anke Schols

Onderwijsadviseur aan de TU Delft
Werkt: 40 uur per week
Overwerk: 4 tot 6 uur per week onbetaald. ('al kan dat per week heel erg verschillen')

'Al bijna vanaf het begin dat ik hier werk, zes jaar geleden, werk ik onbetaald over. Het komt vaak voor dat mensen afwezig zijn vanwege een langdurige ziekte, ik heb vrijwel nooit meegemaakt dat iemand op een afdeling niet langdurig ziek is. Dat leidt tot veel schuiven met werkzaamheden. Mijn nieuwe medewerker is bijvoorbeeld sinds januari ziek. Het is nu rustiger vanwege de zomerperiode, waardoor ik geen vergaderingen hoef bij te wonen. Maar ik heb de vakantieperiode nodig om alles af te maken voordat de nieuwe collegeperiode op 1 september begint. Ik denk dat het zou helpen als er meer wetenschappelijk personeel zou zijn om het toenemende aantal studenten te begeleiden. Vooral daar is veel mankracht voor nodig. Daarnaast moet het voor al het personeel binnen de universiteit mogelijk zijn om zichzelf te ontwikkelen. Meer mobiliteit voor werknemers, zoals kansen om op een andere faculteit te werken, zou ook kunnen helpen.'

Joris van Venrooij

Anke Schols. Beeld Marcel Wogram

Lees ook:

Werknemers doen hun bazen jaarlijks voor 21 miljard euro aan overwerk cadeau. Van de zeven miljoen werknemers werkt tweederde regelmatig onbetaald over. Gemiddeld doen werknemers dat dan drie uur per week. Dat bespaart de werkgever bijna 3.200 euro per werknemer per jaar aan salaris. Vooral hbo-plussers (74 procent) werken over zonder dat ze daarvoor extra worden uitbetaald. Er is niet gekeken naar de verschillen tussen mannen en vrouwen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.