nieuwssterontploffing

Zo promoveer je een simpele sterexplosie tot een horrorfakkel

Na lang zoeken hebben astronomen een verklaring voor de mysterieuze sterontploffing die bekendstaat als SN 2006gy. Het was een van de helderste explosies ooit aan de nachtelijke hemel. 

Tekening van super-super-explosie SN 2006gyBeeld NASA

Wanneer wetenschappers iets een naam geven waar twee keer het woord super in voorkomt, weet je dat je met iets bijzonders van doen hebt. Superheldere supernova-explosies, extreem opgevoerde versies van de ‘gewone’ supernova-explosies waarbij een zware ster sterft, waren tot voor kort een astronomisch raadsel. In het vakblad Science beschrijven sterrenkundigen nu voor het eerst hoe moeder natuur dergelijke kosmische klappers oppompt tot megalomane proporties.

In hun vakartikel focussen de astronomen op mega-explosie SN 2006gy, het vroegst waargenomen exemplaar. Het Amerikaanse weekblad Time Magazine nam de knal in 2007 nog op in hun top 10 belangrijkste wetenschappelijke ontdekkingen van dat jaar. 

238 miljoen jaar oud

De explosie was op zijn piek grofweg zo fel als 50 miljard zonnen, maar was desondanks niet met het blote oog aan de nachtelijke hemel te zien. De boel ontplofte namelijk op een duizelingwekkende 238 miljoen lichtjaar van hier - iets dat overigens ook betekent dat de explosie al 238 miljoen jaar geleden plaatsvond.  

Astronomen konden het spektakel destijds maandenlang volgen met Nasa's ruimtetelescoop Chandra. Dat leverde echter onvoldoende informatie op voor een sluitende verklaring. Theorieën liepen uiteen van de ontploffing van een bijzonder grote en zware ster, tot een angstaanjagende supernovavariant die astronomen een ‘quark-nova’ doopten. Bij dat proces zou een ster ontstaan die zó extreem is samengeprakt dat in zijn binnenste alleen quarks kunnen overleven, de kleinst mogelijke bouwsteentjes die de natuurkunde kent.

Heel veel ijzer

Daarvan blijkt nu toch geen sprake. In het licht dat een jaar na de ontploffing door SN 2006gy werd uitgezonden, ontdekten de astronomen namelijk een handtekening die bewijst dat tijdens de ontploffing grote hoeveelheden ijzer zijn ontstaan. ‘Een quark-nova was altijd al een bijzonder exotische verklaring, maar met deze vondst is dat nu wel van tafel’, zegt astronoom Gijs Nelemans (Radboud Universiteit). 

Hij noemt het onderzoek zeer interessant. ‘Het verhaal dat er veel ijzer is gevormd in deze explosie lijkt me heel robuust en is helemaal nieuw.’ 

Dat ijzer suggereert volgens de onderzoekers dat SN 2006gy een opgevoerde versie is van een al langer bekende supernovavariant die beter bekend staat als typa-1a. Daarbij verfrommelt een stervende ster eerst tot een kleine ster die in zijn binnenste door fusie van koolstof - via een aantal tussenstappen - ijzer gaat produceren. ‘Bij dat proces komt veel energie vrij die de ster niet kwijt kan, zodat de hele boel uiteindelijk explodeert’, zegt Nelemans. 

Horrorfakkel

Volgens de onderzoekers moet de ster in de eeuw voorafgaand aan megaexplosies als SN 2006gy al een fikse hoeveelheid gas zijn kwijtgeraakt. Zodra de ster vervolgens ontploft, komt een klein deel van de energie van die explosie vrij als licht, en een veel groter deel als bewegingsenergie. ‘Als die beweging op zo'n laag gas botst, wordt de boel heet en gaat stralen’, zegt Nelemans. Het is die extra straling die de gewone sterexplosie oppompt tot super-super-formaat, zodat een horrorfakkel ontstaat met de felheid van vele miljarden zonnen. 

Nelemans ziet in de analyse van de astronomen nog wel ruimte voor alternatieven. ‘Dat dit soort superheldere supernova's ontstaan wanneer een ster ontploft binnen een omhulsel van gas, dat staat volgens mij wel buiten kijf. Maar ik ben nog niet helemaal overtuigd dat die eerste explosie dan ook van type-1a moet zijn’, zegt hij. Volgens hem kan een ander type ontploffing de boel net zo goed aanzwengelen. ‘Dat verschil is moeilijk te zien, en beide verklaringen hebben minpunten. Ik zou bijna zeggen: gelukkig maar. Want dat betekent dat verder onderzoek ons straks echt iets nieuws gaat leren.’

Nog meer kosmische knallers

Opwinding onder astronomen: staat reuzenster Betelgeuze op ontploffen?

Mysterieuze ‘kosmische koe’ blijkt zwart gat of zombiester

Het zonnestelsel is in zijn jonge jaren mogelijk getroffen door de uitbarsting van een nabije supernova. Het scheve baanvlak van de meeste planeten in het huidige stelsel, plus het feit dat het tamelijk bruusk eindigt, vormen hiervoor een aanwijzing.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden