NieuwsWetenschap

Zo houd je je tong gezond: niet spoelen (met antibacterieel mondwater) wel schrapen

Wetenschappers maakten een ongekend gedetailleerde afbeelding van het ‘buurtleven’ op de menselijke tong. Langzaam maar zeker ontstaat zo inzicht in hoe al die samenwerkende en strijdende bacteriën ons gezond houden of juist ziek maken.

Buurtleven op de tong: in het grijs loopt door het midden een tongcel waar verschillende bacteriën aan vastkleven. Elke bacteriesoort is afgebeeld in een eigen kleur via een speciale techniek (CLASI-FISH): Actinomyces (rood), Streptococcus (groen), Rothia (cyaan), Neisseria (geel) en Veillonella (magenta). Beeld Steven Wilbert and Gary Borisy, The Forsyth Institute

Voor de argeloze leek lijkt de afbeelding op een kleurrijk blad van een exotische plantsoort, maar experts zien in deze mozaïek een tongcel omringd door samenkliekende bacteriën. De afbeelding is gemaakt door de Amerikaanse bioloog Gary Borisy, van het Forsyth Institute en Harvard School of Dental Medicine, en geneticus Jessica Mark Welch, verbonden aan het Marine Biological Laboratory in Woods Hole. Zij zijn er als eersten in geslaagd om via een nieuwe techniek zo gedetailleerd in beeld te brengen hoe tongbacteriën als buren samenleven. Dit onderzoek werd op 25 maart gepubliceerd in Cell Reports.

Die bacteriën wonen niet zomaar in groten getale op onze tong en in onze mond. Ze spelen een belangrijke rol bij de vertering van ons voedsel en de ontwikkeling van ons immuunsysteem. Maar ze kunnen ons lichaam ook tegenwerken. Zo wordt de mondbacterie P. gingivalis in verband gebracht met de ziekte van Alzheimer, schreef de Volkskrant vorig jaar nog. 

Die ene bad guy om zeep helpen, lijkt een voor de hand liggende oplossing. Helaas is dat niet zo simpel. Het mondmicrobioom – dat naast de bacteriën bestaat uit andere kleine bewoners, zoals schimmels, virussen en amoebes – is een ecosysteem waarin allerlei complexe onderlinge afhankelijkheden een rol spelen. Haal je één slechterik weg, dan verdwijnen in zijn kielzog mogelijk ook good guys. ‘Als je een bepaalde bacterie weg wilt hebben, dan is het belangrijk om te weten welke ernaast wonen en of die buren gaan helpen of juist klaarstaan om de lege plaats in te nemen’, zegt Welch.

In de afgelopen tien jaar zijn wetenschappers steeds meer over het belang van het mondmicrobioom voor onze gezondheid te weten gekomen. Alleen rijzen bij elk kruimeltje kennis minstens evenzoveel nieuwe vragen, verzucht Borisy. Ook hun afbeelding roept die op. Want hoe ‘kiezen’ tongbacteriën hun buren? Borisy en Welch hopen dit in de nabije toekomst uit te vogelen. Vooralsnog dient de mozaïekafbeelding vooral als een handige kapstok om alle kennis over onze kleine tongbewoners te ordenen. Hieronder drie voorbeelden van wat we inmiddels weten over het wel en wee van onze tongbewoners. 

Niet doen: spoelen met antibacterieel mondwater

Elke ochtend even spoelen met mondwater. Wel zo fris, toch? Alleen is dat niet verstandig. Althans, als het om mondwater met een antibacteriële werking gaat. Dat doodt niet alleen de ongewenste bacteriën, maar ook de goede bacteriën die bijvoorbeeld helpen om de bloeddruk in het gareel te houden. Verschillende studies lieten zien dat de bloeddruk iets stijgt als proefpersonen een periode regelmatig met bacteriedodend mondwater spoelden. Deze bloeddrukverlagende bacteriën kunnen namelijk iets wat onze lichaamscellen zelf niet kunnen: nitraat uit onze voeding omzetten naar nitriet, zodat ons lichaam de laatste stap kan zetten: nitriet omzetten naar stikstofmonoxide. Dat stofje zet bloedvaten aan om te verwijden, waardoor de bloeddruk wat zakt.

Dus ook al eet je veel nitraatrijk voedsel, zoals bladgroente, als je regelmatig spoelt met antibacterieel mondwater, dan wordt dat bloeddrukverlagende effect tenietgedaan, zegt Welch. Zij adviseert dan ook om mondwater met een antibacteriële werking in de kast te laten staan. Uitzonderingen daargelaten, haast ze zich te zeggen, want mensen die met bacteriedodend mondwater spoelen op advies van een deskundige, zoals een dokter of tandarts, kunnen natuurlijk beter dat advies opvolgen.

Wel doen: regelmatig de tong schrapen

Een tongschraper is een uitermate geschikt strijdmiddel tegen een vervelend euvel: onfrisse adem. Die ontstaat door zwavelscheten van bacteriën die niet van zuurstof houden. Eigenlijk is het best vreemd dat die in de mond wonen, terwijl er, zo zegt Welch, in de mond juist relatief veel zuurstof is. Hoe kan dat dan? Die stinkbacteriën blijken van behulpzame bovenburen te profiteren. Die groeien als een soort deksel over de holtes waar de stinkbacteriën zich het liefst in verschansen. Want voor een bacterie is de tong net een berglandschap vol met kloven en groeven, zegt Borisy. In die afgedekte holtes kan zuurstof amper binnenkomen.

Dagelijks een cocktailtje goede bacteriën bij het ontbijt?

Er wordt veel onderzoek gedaan naar manieren om het mondmicrobioom te versterken, zoals door extra prebiotica of door probiotica te nemen. Op de website van het voedingscentrum staat dat prebiotica een term is voor verschillende stoffen die bepaalde bacteriesoorten helpen groeien. Die prebiotica zit in ons eten, maar via supplementen kun je daar wat extra van nemen. Probiotica is net een beetje anders, dat zijn levende bacteriën die de gezondheid een boost kunnen geven.

Volgens het voedingscentrum is de meerwaarde van dat soort supplementen en bacteriecocktails voor gezonde mensen niet aangetoond. Ook hoogleraar Egija Zaura van het Academische Centrum Tandheelkunde Amsterdam (ACTA) maant tot terughoudendheid. Ze legde onlangs de trend van pre- en probiotica kritisch onder de loep. ‘Ik heb een betere tip: geef de mondbacteriën wat ze nodig hebben om te groeien.’ Daarmee doelt ze op grondstoffen – prebiotica – die gewoon in ons voedsel zitten, zoals nitraat uit bladgroente en arginine uit eiwitrijk eten. ‘Uit onderzoek met mensen die nooit gaatjes hebben, bleek dat ze een bepaalde bacteriesoort in de mond hebben die het aminozuur arginine – een bouwstof voor eiwit – heel effectief omzet. Hierdoor stijgt de pH van het speeksel en kan het de tanden beter tegen gaatjes beschermen.’ 

Wat zeggen de experts over de studie van Borisy en Welch? 

Microbioloog Remco Kort van de Vrije Universiteit en ARTIS-Micropia, niet betrokken bij dit onderzoek, is enthousiast over de precisie waarmee deze tongbewoners in kaart zijn gebracht. ‘De onderzoekers hebben een momentopname gemaakt die heel precies beschrijft welke bacteriën naast elkaar wonen, waardoor het net is alsof je door een landschap loopt. En ook al is het een momentopname, de tongcellen bevonden zich in verschillende stadia van ontwikkeling waardoor de beelden toch een zekere dynamiek laten zien. Waar ik nu wel heel benieuwd naar ben is: waarom hebben die bacteriën zich zo georganiseerd en welke onderlinge afhankelijkheden bestaan er?’

De gedetailleerdheid van de afbeeldingen wordt ook door Zaura bejubeld: ‘Deze onderzoekers hebben geweldige plaatjes van de tong gemaakt, waardoor je ziet wie naast wie woont en wie vriendjes met elkaar zijn.’ Zaura, zelf niet bij dit onderzoek betrokken, heeft wel enkele kritische kanttekeningen. ‘Dit onderzoek levert niet per se nieuwe kennis op. Bovendien mis ik ook informatie, zoals een duidelijk beschrijving van de plek op de tong waar het schraapsel is afgenomen. De tong is nogal een jungle en het maakt een groot verschil of je achterop de tong schraapt of ergens in het midden.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden