Zo bouw je steden die overstromingen kunnen doorstaan

Overstromingen in Aziatische metropolen

Overstromingen bedreigen de Aziatische megasteden, die vaak hun waterhuishouding niet op orde hebben. Wat is daaraan te doen?

Toen enkele weken geleden de aandacht van de wereld was gericht op het overstroomde Houston, liep ook de Indiase miljoenenstad Mumbai vol water. Beeld anp

Toen enkele weken geleden de aandacht van de wereld was gericht op het overstroomde Houston, liep ook de Indiase miljoenenstad Mumbai vol water. Woningen, ziekenhuizen en wegen kwamen blank te staan, het openbaar vervoer stokte, de stroom viel uit, gebouwen stortten in. Er waren tientallen doden.

Mumbai, het financiële en culturele hart aan de westkust van India, bleek niet berekend op de uitzonderlijk hevige moessonregen die in een etmaal viel. Het riep bij bewoners herinneringen op aan 2005, toen de metropool ook door overstromingen tot stilstand kwam en zeker zevenhonderd mensen het leven lieten.

Kwetsbaar

Net als menige andere Aziatische megastad is Mumbai kwetsbaar. Hij is laaggelegen en omringd door water - zee, rivieren, meren. De razendsnelle groei van de stad, die meer dan 21 miljoen inwoners telt, is ten koste gegaan van zijn natuurlijke bescherming tegen het water. Moerassen, uiterwaarden, mangrovebossen en andere gebieden die ooit het regenwater opvingen of de kracht van oprukkend water temperden, hebben plaatsgemaakt voor beton. Ze zijn volgebouwd met flats, wegen, kantoren en fabrieken.

De kanalen van Mumbai zijn verstopt met afval, het water is smerig. Sanitaire voorzieningen zijn gebrekkig of afwezig. In India wordt wel gezegd dat er meer Indiërs zijn met een mobieltje dan met een toilet. Mumbai heeft het milieu opgeofferd voor zijn ontwikkeling. Het wachten is op de volgende overstroming. 'De problemen zijn van een schaal die bijna moedeloos maakt', zegt Rob Steijn van het Nederlandse advies- en ingenieursbureau Arcadis, dat betrokken is bij tal van projecten in Azië.

(Tekst gaat verder onder afbeelding).

Net als menige andere Aziatische megastad is Mumbai kwetsbaar. Hij is laaggelegen en omringd door water - zee, rivieren, meren. Beeld anp

Explosieve groei

Het verhaal van Mumbai is het verhaal van steden als Jakarta, Bangkok, Dhaka, Manilla, Ho Chi Minhstad, Shanghai. Ze groeien explosief en bij de ruimtelijke planning - als die er al is - wordt onvoldoende of geen rekening gehouden met de kracht en de mogelijke overlast van het water. Dat zijn zorgen voor later.

'Steden zijn in korte tijd geëxplodeerd tot metropolen met tien, twintig miljoen inwoners of meer', zegt Piet Dircke, directeur van de afdeling watermanagement van Arcadis. 'Veel Aziatische megasteden liggen aan het water. Ze waren al kwetsbaar en dat is alleen maar versterkt doordat de groene gebieden die vroeger als berging van het water konden dienen nu zijn volgebouwd. Rivieren hebben geen ruimte meer. Daar komt bij dat veel steden te maken hebben met bodemdaling - een gevolg van het oppompen van drinkwater.'

(Tekst gaat verder onder afbeelding).

Donkere wolken boven Jakarta, Indonesië. Beeld anp

Drainagecapaciteit

De grote steden in Azië groeien te snel, zegt ook Tjitte Nauta, directeur Azië van onderzoeksinstituut Deltares. 'Het gaat vaak mis omdat de stadsbevolking en economische activiteit sterk toenemen en de drainagecapaciteit achterblijft. Het oppervlak is verhard, er is weinig opslagruimte voor water.' En dan is er de klimaatverandering. Er valt meer neerslag, de zeespiegel stijgt, er zijn meer zware stormen. 'Klimaatverandering is niet de oorzaak van de problemen, maar verergert de situatie wel.'

De kwetsbaarheid van Aziatische steden voor overstromingen is voor een groot deel terug te voeren op de spanning tussen voordeel op de korte en op de lange termijn. De bewoners blijven toestromen vanaf het platteland en vestigen zich - legaal of illegaal - op ieder plekje dat nog vrij is. De druk om te bouwen is groot. Projectontwikkelaars en bouwbedrijven beleven gouden tijden. Het economische belang is enorm, de bestuurskracht gering.

Voor politici ligt het niet voor de hand zich te verbinden aan voorzorgsmaatregelen waarmee gigantische bedragen zijn gemoeid en die pas op de lange duur hun waarde bewijzen. Bovendien hebben de megasteden ook andere problemen: krottenwijken, milieuverontreiniging, criminaliteit. Vaak is een ramp nodig om beleidsmakers in beweging te brengen. Zo ging het in Nederland na de watersnoodramp in 1953, zo ging het in New Orleans na de overstroming van 2005, zo gaat het nu in Houston.

Stadsplanning

De infrastructuur loopt vaak achter op de ontwikkeling van een stad, zegt Bas Jonkman, hoogleraar waterbouw aan de TU Delft. 'Er wordt gebouwd op onhandige plekken, zoals bij Bangkok, waar ze industrieterreinen aanlegden in oude rivierbeddingen. Eerst wordt een gebied volgebouwd en pas achteraf wordt er nog wat aan de afvoercapaciteit gedaan.' Als er al regels zijn voor watermanagement, dan laat de naleving te wensen over. 'Bij het ontwikkelen van industrie- en woongebieden begint het verdienen meteen. Terwijl grote overstromingen maar eens in de zoveel jaar voorkomen. De blik is gericht op de korte termijn.'

Volgens Dircke is de kans aanzienlijk dat grote delen van de Indonesische hoofdstad Jakarta, die te maken hebben met een snelle bodemdaling, binnen afzienbare tijd onder meters zeewater komen te staan. Toch wordt daar nog volop gebouwd. 'Een wiebelig muurtje moet de zee tegenhouden. Tegelijkertijd zie je links en rechts de hijskranen draaien. De ene shoppingmall na de andere, het ene appartementenblok na het andere wordt neergezet. Als Jakarta onderloopt, staat er voor 200 miljard aan bebouwing en infrastructuur in het water.'

(Tekst gaat verder onder afbeelding).

Zware regenval in Bangkok, Thailand. Beeld anp

Soms blijkt dat er wel voortvarend kan worden opgetreden. In 2011 werd Thailand getroffen door grote overstromingen die honderden levens eisten en delen van Bangkok onder water zetten. Doordat industriegebieden onderliepen, stortte de productie van harde schijven en van bepaalde typen auto's in. De effecten waren wereldwijd merkbaar. De industrie beschermde zichzelf door binnen een jaar dijkjes te bouwen. Daar bleef het bij. Jonkman: 'De Thaise regering was bezig met een groot deltaplan om de waterhuishouding van Bangkok te verbeteren. Daar waren ook Nederlanderse partijen als Arcadis en Deltares bij betrokken. Maar in 2014 namen militairen de macht over en inmiddels is dat plan in de ijskast verdwenen.'

Hoe immens de problemen ook zijn, er zijn tekenen dat vooral de rijkere landen in de regio greep krijgen of proberen te krijgen op de waterhuishouding. Neem Singapore. 'Die stad had vijftig jaar geleden nog last van overstromingen en was ernstig vervuild', zegt Rob Steijn. 'Nu is er een mooi drainagesysteem. Er zijn tunnels en afvoerbuizen waardoor het water naar zee kan stromen. En ze worden onderhouden. De regering heeft de economische groei gebruikt om die voorzieningen aan te leggen.'

Versterkte dijken

Nog een voorbeeld: Tokio. Die stad had tot in de jaren vijftig, zestig last van bodemdaling. Nadat de overheid het oppompen van drinkwater had verboden, is die daling binnen een paar jaar gestopt. Langs de Arakawa-rivier, die door Tokio stroomt, zijn extra versterkte dijken aangelegd om overstromingen te voorkomen.

China, dat ook met enige regelmaat wordt geplaagd door overstromingen, lanceerde het idee van sponssteden (sponge cities), die zijn ingericht op het voorkomen van wateroverlast. Het streven is dat in 80 procent van de stedelijke gebieden in het jaar 2020 ten minste 70 procent van het regenwater wordt opgevangen en hergebruikt. Shanghai kondigde alvast de aanleg van 400 duizend vierkante meter daktuinen aan. De ambitie is er in elk geval.

Wat kunnen de Aziatische metropolen doen om overstromingen tegen te gaan, levens te sparen en de economische schade te beperken? De experts sommen op: versterk de natuurlijke kustbescherming door herstel van mangrovebossen, koraal of oesterbanken, geef rivieren de ruimte en houd ze schoon, zorg voor meer groen, leg dijken en tunnels aan, haal blokkades in rivieren en kanalen weg, zorg dat water kan worden opgevangen in natuurlijke bekkens of in diepgelegen parkeergarages, stop met het oppompen van grondwater, onderhoud de riolen en zamel het afval in.

'Het gaat niet om technische snufjes, maar om beleid', zegt Dircke. 'Richt waterschappen op die over financiële middelen beschikken en veranderingen kunnen afdwingen. Zo werkt het ook in Nederland.'

Maar dan nog. Dircke: 'Je kunt steden dichttimmeren met deltaplannen of zelfs verplaatsen, het belangrijkste is dat steden en hun bewoners weerbaarder worden. Met het toenemend aantal natuurrampen en de toenemende verstedelijking moeten we accepteren dat we soms in het water staan. En als dat gebeurt, laten we dan zorgen dat de telefoon het doet, dat er water uit de kraan komt en dat het ziekenhuis en bejaardentehuis droog blijven. We moeten ons aanpassen.'

Manilla

Deze maand nog moesten bewoners van de Filipijnse hoofdstad Manilla soms tot borsthoogte door het water waden. Een tropische storm bracht zware regen, die leidde tot het sluiten van overheidskantoren, financiële markten en scholen. Het is een beeld dat geregeld terugkeert.

In 2009 vielen honderden doden toen de stad blank kwam te staan nadat er drie tropische stormen overheen waren geraasd. Vervolgens is op initiatief van de Wereldbank een masterplan gemaakt. Er wordt momenteel gediscussieerd over de vraag welke maatregelen in dat plan het effectiefst zijn, vertelt Tjitte Nauta. De Filipijnen denken nu na over de aanleg van een tunnel die een meer bij het zuiden van de stad verbindt met de baai van Manilla. Dat project, voorgesteld door Deltares, moet ervoor zorgen dat de afvoercapaciteit van het meer wordt vergroot, zodat overstromen kan worden voorkomen. Deltares gaat binnenkort leidinggeven aan een deels door Nederland gefinancierde studie die Manilla ook vanuit zee moet beschermen.

Zware regenval in Shenyang, Liaoning, China. Beeld anp

Jakarta

Van de grote Aziatische steden is Jakarta met zijn ruim 26 miljoen inwoners het kwetsbaarst, zegt Piet Dircke van Arcadis. 'Jakarta zou weleens de eerste metropool kunnen zijn die gaat falen, die ontruimd moet worden.'

De bodem van Jakarta zakt in bepaalde delen tussen de 10 en 25 centimeter per jaar. Dat betekent dat die wijken over veertig jaar 10 meter lager liggen dan nu. Terwijl de stad nu al op of onder zeeniveau ligt. In Noord-Jakarta houdt een muur de zee tegen. 'Die muur bezwijkt een keer. En als dat gebeurt, komen delen van de stad onder 4 of 5 meter water te staan. Het is wachten op een ramp. Ik kan het niet vrolijker maken.'

In Jakarta, waar bepaalde stadswijken al geregeld onderlopen, komt volgens Dircke alles samen: ongebreidelde stedelijke groei, gebrek aan bestuurlijke daadkracht, grote rivieren die door de stad stromen en straks hun water niet meer kwijt kunnen, bodemdaling, het ontbreken van waterzuivering en riolering. 'Een immense vicieuze cirkel.'

Een consortium van Nederlandse ondernemingen heeft een deltaplan gemaakt om de dreiging van het water af te wenden. Het is een combinatie van kustbescherming en landwinning. En dat in de vorm van het nationale symbool van Indonesië, de Garuda. In Indonesië is veel kritiek op het plan: te grootschalig, te duur en te ingrijpend. Dircke: 'Er wordt nu nagedacht over een Garuda light. Met dat plan kunnen de problemen niet worden opgelost, hooguit vooruitgeschoven.'

Dhaka

Veel inwoners van Dhaka, de hoofdstad van Bangladesh, zijn eraan gewend dat de straten onderlopen in het regenseizoen. Dat zal met de toenemende neerslag alleen maar erger worden, voorspelde stadsplanner Maksudur Rahman vorig jaar tegen persbureau IPS. Hij verwacht dat binnen tien jaar meer dan de helft van de straten van de snelgroeiende stad in de regentijd blank staat. De afvoer van regenwater is slecht. De tientallen kanalen die ooit zijn aangelegd om overtollig water af te voeren zijn verstopt met afval of illegaal drooggelegd. Laaggelegen gebieden worden ongecontroleerd volgebouwd. Vorig jaar kleurden tijdens het islamitische Offerfeest straten van Dhaka rood van het water vermengd met bloed van geslachte dieren. Illustratief voor de kwaliteit van de drainage.

Een stille watersnoodramp

Terwijl orkaan Harvey delen van de Amerikaanse staat Texas onder water heeft gezet, speelt zich aan de andere kant van de wereld ook een watersnoodramp af. India, Nepal, Bangladesh en Pakistan hebben al weken te maken met de ergste overstromingen sinds jaren. 40 miljoen mensen kampen met problemen die de aanhoudende moessonregen veroorzaakt. Gevreesd wordt voor meer dan 1.200 doden. Bekijk hier ons beeldverhaal.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.