Zo analyseert u uw eigen dna

Het was een hit op Facebook: doe een dna-test en film de reacties op de uitslag daarvan. Tranen, kippevel, ongeloof. De Volkskrant liet vier collega's een test doen.

Nadia Ezzeroili.Beeld de Volkskrant

'Wat kan dna mij vertellen wat ik niet al weet?', vraagt de Engelse Tottenhamsupporter Jay in het filmpje DNA Journey dat een paar maanden terug door het Deense reisbureau Momondo via sociale media werd verspreid. Het was een regelrechte hit: 175 miljoen mensen bekeken de video. Een beetje spuug in een buisje en de resultaten zijn maximaal: ongeloof, kippevel, tranen - geëmotioneerd lezen de 67 door Momondo geselecteerde deelnemers de uitslagen voor. Aurélie, die dacht dat het een saai verhaal zou worden met allemaal Franse voorouders, blijkt in het geheel geen Franse genen te hebben. Carlos - 'Ik ben honderd procent Cubaans' - heeft genen uit vrijwel alle werelddelen. Hamvraag van de onderzoekers: zou je die landen ook willen bezoeken?

(Tekst gaat verder onder video).

Het filmpje van amper 5 minuten blijkt een slimme reclamecampagne van Momondo, dat reizen propageert als een middel om je wereldbeeld te verbreden en meer begrip voor elkaar op te brengen. 'Een open wereld begint met een open geest', is hun slogan. Voor de DNA Journey werkte Momondo samen met AncestryDNA, een groot commercieel dna-testbedrijf.

'In dit buisje zit jouw geschiedenis', zeggen de onderzoekers aan het begin van het filmpje tegen de deelnemers. 'De echo van jouw voorouders leeft voort in jouw dna.' We zien de deelnemers enige tijd later trillend van de zenuwen bij elkaar komen voor de uitslag. Voor hen gaat het om meer dan cijfers en percentages. Dna, etniciteit en culturele identiteit zijn nauw met elkaar verweven. Ook Jay moet even slikken als hij de uitslag hoort: niet alleen is hij niet zo Brits als hij dacht, hij bezit volgens de test zelfs genen van de door hem gehate Duitsers en Turken.

Wedstrijd

Aan DNA Journey was ook een wedstrijd verbonden. Hoofdprijs: met een budget van 15 duizend euro je 'dna-landen' bezoeken. Er kwamen 170.378 aanmeldingen binnen, waarvan er 500 werden geselecteerd die een dna-kit 'wonnen'. De deelnemers moesten hun reactie op hun dna-profiel filmen en opsturen om kans te maken op de hoofdprijs.

De 27-jarige Mexicaan Manuel Martinez was de gelukkige. Maar dat Martinez tijdens zijn reis zomaar verre verwanten tegen het lijf zal lopen, is niet erg waarschijnlijk. Zo werkt zo'n test namelijk niet. Dat is vooral een statistisch verhaal.

'Wat er gebeurt', zegt Cecile Janssens, hoogleraar epidemiologie aan Emory University in Atlanta, 'is dat ze het individuele dna vergelijken met het referentie-dna. Maar de grote vraag is altijd: welke mensen zitten er in die database? Als dat voor 80 procent Noord-Amerikanen zijn, dan betekent dat dat de dna-gegevens voor die bevolkingsgroep heel gedetailleerd zijn, maar voor de rest van de wereld niet.' (Zie inzet boven) En dat, is het bezwaar van Janssens, houden die commerciële bedrijven voor dna-testen geheim. Daardoor blijven delen van de test altijd vaag.

Wat ook niet helpt, is dat de beschrijvingen van de regio's erg breed zijn. Zo is 'Great-Britain' wel gecentreerd rond Engeland, Ierland en Wales, maar de regio strekt zich uit tot Denemarken, Tsjechië, Noord-Italië en Zuid-Frankrijk. 26 procent 'Great Britain' in je dna kan dus zo ongeveer uit half Europa afkomstig zijn.

Wat ben je dus wijzer na zo'n test? 'Globale informatie', zegt Janssens. 'Bij jullie redacteur Noël van Bemmel, een kwart Aziatisch, komt er duidelijk uit dat een van zijn grootouders een Aziatische afkomst heeft. Bij jou, bijna fiftyfifty Europees-Aziatisch, is het duidelijk dat je een Europese en een Aziatische ouder hebt.'

Niet echt een verrassing, dus. 'Nee voor jullie niet', zegt familieprivédetective Els Leijs uit Bussum, die bij haar speurwerk gebruikmaakt van de dna-testen en van de site van AncestryDNA. 'Jullie weten ook wie je ouders zijn.' Haar werk spitst zich toe op mensen als donor- of adoptiekinderen, die op zoek zijn naar een biologische ouder. Of die bijvoorbeeld speuren naar een halfbroer of halfzus uit een verzwegen affaire van een van hun ouders.

Afstamming

AncestryDNA is met 23andMe en FamilytreeDNA een van de grote internationale commerciële dna-testbedrijven voor particulieren. De test (99 euro) geeft informatie over de etnische afstamming van iemands voorouders. Hiervoor wordt het individuele dna vergeleken met een dna-referentiegroep. Bij AncestryDNA is het referentiepanel gebaseerd op dna-samples van mensen uit de hele wereld, verdeeld in 26 regio's. Er wordt een schatting gemaakt in welke mate het individuele dna overeenkomt met de regionale etniciteitskenmerken van de referentiegroep.

AncestryDNA verzamelt alle gegevens van de dna-etniciteitstesten in een database, toegankelijk voor degenen die zich hebben laten testen. Zij krijgen bij de testresultaten ook eventuele dna-matches te zien van mensen die zich eerder hebben laten testen en van wie het dna familiaire verwantschap vertoont. Via de site Ancestry.com kan iemand contact leggen met zijn dna-matches.

Het interessantste deel van deze dna-testen zijn voor Leijs niet de etniciteitspercentages, maar de dna-matches uit de Ancestry-database die bij elke test worden vermeld. Zo helpt ze op dit moment een jonge man die zijn vader zoekt en via de dna-test een zesde of zevendegraads achterneef in de VS blijkt te hebben. 'Dat mag een volslagen onbekende voor je zijn, maar een tweedegraads neef wil zeggen dat een van zijn grootouders een oudoom of -tante van jou is. Dat is dus heel dichtbij.'

Het bleek al snel dat de grootouders van die neef immigranten uit Nederland waren. Door nauwkeurige reconstructie van de stamboom van die grootouders, heeft Leijs de vader gevonden. 'Daar heb je dus geen vaderschapstest meer voor nodig. Met het dna van een neef, broer of zus kun je er in principe al uitkomen. Dat is de enorme winst van deze Ancestry-testen.'

Onaangename verrassingen zijn er natuurlijk ook, bijvoorbeeld als je met je zus een dna-test doet waaruit blijkt dat jullie halfzussen zijn. Dan hebben je ouders wel iets uit te leggen. Echt gebeurd, vertelt Leijs.

Voor Momondo hebben de tests zich uitbetaald. Met hun campagne hebben ze 396 miljoen mensen bereikt, aldus hoofd marketing Per Christiansen. Misschien zijn ze als travel agency with a purpose, zoals ze zichzelf noemen, een stap dichter bij hun ideële doelstelling gekomen. 'Er zou geen extremisme zijn als iedereen zijn genetische afkomst op deze manier zou kennen', zegt een van de deelnemers van de DNA Journey. 'Wie zou er nog zo stom zijn te denken dat er zoiets bestaat als een puur ras?'

Maarten Keulemans

Geboren in Rotterdam, Nederlandse ouders.

63% Groot-Brittannië 16% Scandinavië 13% West-Europees 5% Ierland 2% Iberisch Schiereiland < 1% Oost-Europa < 1% Finland/Noordwest-Rusland

Vooraf
'Ik ben een supersaai Europees vuilnisbakkenras. Mijn moeder is geboren in Jakarta, van Nederlandse ouders. Ze zat in de Tweede Wereldoorlog in een kamp en ging na de oorlog terug naar Rotterdam. Mijn vader is geboren en getogen Rotterdammer, zijn familie is oorspronkelijk uit Oosterhout. '

Na de uitslag
'Europees vuilnisbakkenras, ik zei het al. Dat ik tweederde Brits ben, vind ik frappant. Dat herken ik niet. Dat zal wel te maken hebben met de manier waarop ze de regio's definiëren. Over West-Europa schrijven ze: 'De regio strekt zich uit van de Amsterdamse metropool op zeeniveau tot de majestueuze pieken van de Alpen.' Het lijkt wel een reisgidstekst. Het lijken ook spectaculaire uitkomsten, maar wat betekent zoveel procent dit en zoveel procent dat? Zoveel genen, zoveel uitleg. Het klinkt geleerd en precies, maar tegelijkertijd weet je niks.'

Maarten Keulemans.Beeld de Volkskrant

Pay-Uun Hiu

Geboren in Amsterdam, Chinese vader, Nederlandse moeder.

47% Aziatisch (42% Zuid-Azië, 5% Centraal-Azië) 48% Europees (26% Groot-Brittannië, 14% West-Europa, 7% Scandinavië, 1% Iberisch Schiereiland) 5% Polynesië.

Vooraf
'Ik ken de familiegeschiedenis van mijn beide ouders redelijk goed. Mijn vader is geboren in Medan uit een Chinese familie. Mijn moeder komt uit Rotterdam en mijn familie van die kant is, voor zover ik tot nu toe heb kunnen vinden, Nederlands met Duitse voorouders. Ik verwacht via Ancestry niet veel over mijn vaders kant te kunnen vinden, want dat werkt toch allemaal met niet officieel geregistreerde familieboeken met de afstammingslijnen in Chinese karakters. Maar er moet bij mij wel iets uitkomen met half Europees en half Aziatisch, anders klopt er ergens echt iets niet.'

Na de uitslag
'Dit is dus naar verwachting, maar veel wijzer word ik er niet van. Het is wel raar dat mijn Duitse voorouders er niet uitkomen, maar die zullen dan wel in de mix van West-Europa zitten. Ik ga wel verder met het stamboomonderzoek van mijn Nederlandse kant.'

Beeld Studio V

Nadia Ezzeroili

Geboren in Zwolle, ouders van Marokkaanse afkomst.

48% Noord-Afrikaans (43% Noord-Afrikaans, 3% Senegal, 1% Mali, 1% Nigeria) 29% Europees (15% Spaans/Zuid-Frankrijk/Portugal, 12% Grieks/Italiaans, 2% Europees-Joods) 23% Midden-Oosten.

Vooraf
'Mijn ouders stammen af van de Berbers uit het Rifgebergte. Er komt van alles voor in mijn familie, van asblonde vrouwen met kroeshaar tot mannen met een donkere huidskleur en lichte ogen. Ik zou ook een zwarte voorouder hebben: mijn betovergrootmoeder. Daar ben ik wel benieuwd naar.'

Na de uitslag
'Een beetje zoals verwacht, een mengelmoes van etniciteiten. Volgens de uitslag blijk ik wel veel Europeser dan ik dacht. En dat terwijl ik begin dit jaar in de krant nog had geschreven dat ik mezelf geen Nederlander meer noem, maar Marokkaans. Nu blijk ik volgens deze test nog niet eens voor de helft Noord-Afrikaans te zijn. Best hilarisch eigenlijk.'

Beeld Studio V

Noël van Bemmel

Geboren in Amsterdam, Indische ouders.

28% Aziatisch (24% Oost-Azië, 4% Zuid-Azië) 62% Europees (48% West-Europa, 5% Scandinavië, 3% Iers, 3% Iberisch Schiereiland, 2% Finland/Noordwest-Rusland, 1% Groot-Brittannië) 8% Pacifische Eilanden (6% Polynesië, 2% Melanesië) 2% overig.

Vooraf
'Mijn vader is geboren in Bandoeng, uit een gemengde familie. Hij stamt af van een Frans hugenotengeslacht, Chauvigny de Blot, dat gaat terug tot de Middeleeuwen. Mijn moeder is geboren in Jakarta. Haar vader was half Zwitsers, half Chinees. Ik ben benieuwd naar die adellijke voorouders, maar ook naar mijn koloniale roots. Ik wil mijn dochter kunnen vertellen wat ze is.'

Na de uitslag
'Ik ben Europeser dan ik dacht. Ik schatte mezelf half Aziatisch in: ik eet liever rijst dan aardappelen. Het leukste was het invullen van mijn stamboom op de bijbehorende website. Tien avonden lang ontcijferde ik oude aktes. Ik strandde rond 475 na Chr. bij een Gallische aanvoerder die vocht tegen de Romeinen. Ik ga mijn dochter eens meeslepen naar zijn kasteelruïne in de Auvergne.'

Beeld Studio V
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden