Zijn we opgewassen tegen de teek?

Het aantal tekenbeten neemt toe, evenals de kans op de ziekte van Lyme. Tijd om terug te slaan, bijvoorbeeld met schimmels, wormpjes en lokschapen. Of een vaccin. Waarom is dat er wel voor honden, maar niet voor de mens?

Beeld anp

Uit een klimaatkast trekt onderzoeker Gilian van Duijvendijk van de Wageningen Universiteit een rek met buisjes. De teken erin zijn blootgesteld aan sporen van een dodelijke schimmel. 'Teken zijn taai. Soms lopen ze door terwijl de schimmeldraden al naar buiten groeien.'

Zielig? Het kost moeite compassie te hebben met de bloedzuigende parasieten, die een nare ziekte kunnen overbrengen. Het aandeel teken dat is besmet met de Borrelia-bacterie - de veroorzaker van de ziekte van Lyme - is in de loop der jaren in Nederland gestegen naar 20 procent. Bovendien lijkt het aantal teken toe te nemen. In mei en juni werd bij Tekenradar.nl, dat niet alle beten registreert, een recordaantal beten gemeld: in totaal 3.973. Door het prachtige muizenjaar 2014 zijn er waarschijnlijk veel tekenlarven groot geworden.

Tegen de beestjes is tot nu toe geen kruid gewassen. Inmiddels lopen elk jaar bijna 25 duizend Nederlanders Lyme op, een ziekte die pas sinds 1980 officieel in ons land voorkomt. In de meeste gevallen blijft de besmetting beperkt tot een rode vlek of ring rond de beet. Een minderheid van de patiënten krijgt ernstiger klachten zoals gewrichtsproblemen, verlammingen in het gezicht of hartritmestoornissen. Die verdwijnen doorgaans na een stevige antibioticumkuur, maar jaarlijks komen er tussen de 1.000 en 2.500 patiënten bij die chronisch klachten houden.

Een oplossing is niet voorhanden. Omdat teken vooral voorkomen in bos en struikgewas in natuurgebieden, is de gifspuit geen optie. Die zou te veel schade aanrichten onder ander klein grut in de natuur.

Om de lastpakken op andere manieren het leven zuur te maken, is de handschoen inmiddels opgenomen. Welke onderzoekers experimenteren met welke middelen om het aantal teken, tekenbeten en Lyme-besmettingen te verminderen?

Teken en de ziekte van Lyme. Beeld de Volkskrant

Bodemschimmels

Onderzoeker Van Duijvendijk kijkt voor zijn promotie aan het Laboratorium voor Entomologie in Wageningen naar de inzetbaarheid van natuurlijke bodemschimmels als Metarhizium en Beauveria. Die zijn met succes beproefd tegen engerlingen, emelten en malariamuggen. De vraag is: kunnen ze ook de teek pootje lichten? Is het zinvol om schimmelsporen te sproeien over speelterreinen in bossen, recreatieterreinen of langs drukke wandelpaden?

In het laboratorium lukt het de teken een kopje kleiner te maken, maar Van Duijvendijk is voorzichtig over het succes van de schimmels in de natuur. 'Naar schatting is maar 10 procent van de teken actief. De rest zit in de bodem een bloedmaaltijd te verwerken of om vocht op te nemen. Die bereik je niet als je schimmelsporen verspreidt. Bovendien is ook dit geen selectieve methode. We moeten eerst kijken wat er in de natuur met andere organismen gebeurt.'

Miniwormen

Het bedrijf Biocontrole beproeft, in samenwerking met Arnold van Vliet van de Wageningen Universiteit, de inzet van een mengsel van inheemse nematoden, mini-wormen. Daarmee worden ook met succes eikenprocessierupsen en vlooien verdelgd. Van Vliet noemt de eerste resultaten bij teken 'zeer hoopgevend', maar ook hij heeft alleen onderzoek in het laboratorium gedaan.

Lokschapen

Sip van Wieren, ook onderzoeker in Wageningen, koos een andere aanpak. Vorig jaar haalde hij talloze media met wat hijzelf omschreef als 'een probeersel': lokschapen met een bestrijdingsmiddel in hun wol om teken te vangen.

Zo'n gek idee was het niet, blijkt uit experimenten met een kudde op natuurkampeerterreinen en langs wandelpaden. In twee dagen 'ving' elk schaap zo'n twintig teken, wat de populatie naar schatting met een derde tot de helft terugbracht.

De methode werkt, aldus Van Wieren, en kan voor korte tijd soelaas bieden. Probleem is dat bijvoorbeeld bospaden niet geschikt zijn om langdurig te begrazen. 'Op terreinen die dat wel zijn, is het effect groter en langduriger.'

Overigens was niet elk natuurkampeerterrein blij met de tekenvangers. Staatsbosbeheer weigerde medewerking aan de proef, omdat de schapenkeutels kampeerders zouden afschrikken.

Uitrasteren wild

Van Wieren doet ook een nieuw experiment, waarin hij meer vertrouwen heeft. Hij onderzoekt of het zin heeft reeën, herten, en zwijnen op afstand te houden. Volwassen teken zijn voor hun voortplanting afhankelijk van het bloed van deze grote dieren. 'Als je die beesten uitrastert, neemt het aantal teken dramatisch af, blijkt uit de eerste resultaten', aldus Van Wieren. Volgens hem is deze methode op recreatieterreinen of campings wel goed haalbaar.

Vaccin tegen Lyme

Het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam benadert de toename van Lyme van de mensenkant. Kan een vaccin bescherming bieden? Voor honden is er merkwaardig genoeg wel een vaccin tegen de Borrelia-bacterie, voor mensen niet. Niet meer althans.

In 1998 introduceerde SmithKline Beecham een vaccin, Lymerix. Vanwege de bijwerkingen keerde de publieke opinie zich tegen het middel, ook al waren ze volgens deskundigen niet opzienbarend. Rechtszaken volgden en in 2002 gooide de producent het bijltje erbij neer en verdween het vaccin van de markt.

Dat maakte ook de concurrentie kopschuw. Een Frans vaccin dat studies goed had doorstaan, verdween in de la. In de VS wordt een met Lymerix vergelijkbare stof wel op proef gebruikt voor een andere doelgroep: wilde muizen. Om ze te vaccineren krijgen zij het in etensbrokjes. Daardoor zal op de lange termijn het aantal besmette teken afnemen, verwachten de onderzoekers.

Het AMC bekijkt momenteel of het loont een nieuwe poging te doen een Lyme-vaccin te ontwikkelen, vertelt onderzoeker Jos Trentelman. Bovendien leidt het ziekenhuis het Europese onderzoeksproject Antidote, dat een ambitieuzer doel heeft: een vaccin tegen de teek zelf.

Zo'n vaccin zou meerdere vliegen in één klap slaan. Vooral in Zuid- en Oost-Europa dragen teken ook andere ziekteverwekkers over, zoals de Babesiose-parasiet en een virus dat encefalitis veroorzaakt, hersenontsteking die vaak fataal afloopt. Omdat een anti-tekenvaccin een middel is tegen meerdere ziekten en toepasbaar is bij zowel mensen, huisdieren als wild, vergroot dat de commerciële potentie, denkt Trentelman

Voor zo'n vaccin wordt gezocht naar geschikte eiwitten in het spuug van de teek, vertelt hij. 'We verwachten dat daarmee bij de mens een afweerreactie is op te roepen. Daardoor kan de teek zich niet meer voeden en wordt hij afgestoten. De overdracht van ziekten gebeurt meestal pas 24 tot 48 uur na de beet. In die tijd kan de immuunrespons worden geactiveerd.'

Het duurt nog voordat het onderzoek is afgerond. Zolang de teek niet serieus wordt gedwarsboomd, blijft alertheid geboden, vindt Kees van den Wijngaard van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. 'Controleer jezelf na een verblijf in het groen. Zit er een teek, haal die dan zo snel mogelijk weg. Denk niet: ik ga morgen wel naar de huisarts.'

Aan de andere kant: een tekenbeet is zeker geen reden voor paniek. Van den Wijngaard: 'Slechts bij 2 tot 3 procent van de beten ontstaan ziekteverschijnselen, meestal niet meer dan een rode vlek of kring in de huid.'

Nog niet besmet bij geboorte

Teken worden geboren zonder ziekteverwekker onder de leden. Die lopen ze pas op bij hun eerste bloedmaaltijd. Daarvoor kiezen de tekenlarven meestal muizen en soms kleine vogels. Die gastheren zijn dragers van de Borrelia-bacterie, de veroorzaker van de ziekte van Lyme. Na het eten kruipen de tekenlarven weg om te vervellen tot nimfen. Ook die zoeken een gastheer om bloed te zuigen, nu vooral grotere dieren en mensen. Hebben ze 'gescoord', dan ontwikkelen de nimfen zich tot volwassen teken. De vrouwtjes, die bloed nodig hebben om eitjes te leggen, richten zich wederom op grote beesten - zoals herten en schapen - of mensen. Een ree met een paar honderd teken op zijn lijf is geen uitzondering.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden