Zijn we allemaal potentiële helden?

Psychologie

De mannen die de aanslag in de Thalys verijdelden aarzelden geen seconde en gingen op het gevaar af. Anderen bevriezen juist in zo'n situatie. Is voor hen, door training, toch het heldendom weggelegd?

Beeld Jiri Buller

'Ga weg!', schreeuwt Mark Moogalian tegen zijn vrouw, die achter twee treinstoelen duikt. Door een kiertje ziet ze hoe haar man - docent Engels, van oorsprong Amerikaan - de aanval inzet en een kogel in zijn nek krijgt van de met een kalasjnikov zwaaiende extremist. Even later ligt die extremist vastgebonden met een stropdas in het gangpad.

De Thalys van Amsterdam naar Parijs is een gruwelijke aanslag gespaard gebleven, mede dankzij de moedige docent. In tegenstelling tot de Amerikaanse militairen die hem even later te hulp schoten, zal hij weinig ervaring hebben gehad met crisissituaties als deze. Toch: hij bedacht zich geen seconde.

'We moeten ons realiseren: de politie is niet altijd aanwezig', zegt oud-voorzitter van Onderzoeksraad voor Veiligheid Pieter van Vollenhoven de dag na de verijdeling in Nieuwsuur. Net als de overheid pleit hij voor meer zelfredzaamheid. Maar hoe ver kan de samenleving daarin gaan? Kunnen we helden kweken, 'gewone' mensen opleiden tot held?

Training

Slechts ten dele, meent Muriel Hagenaars. Als universitair docent psychologie aan de Universiteit Utrecht is ze gespecialiseerd in vecht-, vlucht- en vriesreacties. 'Of je al snel bevriest van angst of juist actie onderneemt, hangt gedeeltelijk af van je persoonlijkheid. Die is bij iedereen anders', zegt ze. De één is in een gruwelijk scenario als dat in de Thalys dus eerder geneigd zich op de gewapende man te gooien dan de ander. 'Het ligt natuurlijk niet helemaal vast. Je kunt er invloed op uitoefenen, met een training bijvoorbeeld.'

Politiemensen, brandweerlieden en militairen krijgen zo'n training al, waarbij ze oefenen met situaties waar ze in terecht kunnen komen. 'Wanneer zich vervolgens echt een crisissituatie aan hen voordoet, zijn ze beter voorbereid. Ze hebben de rust in hun hoofd om de situatie beter te overzien.'

Oefenen met crisisomgang kan ook in het hoofd. Fantaseer over hoe je een situatie succesvol te lijf gaat, en je traint eigenlijk al.

Onderzoek

Eerder deze zomer verscheen Hagenaars' eigen onderzoek naar het effect van dit soort imaginaire trainingen in Frontiers of Psychiatry. 'In de studie lieten we deelnemers naar verschillende verhaaltjes luisteren. Sommigen kregen positieve scenario's, anderen negatieve.' Ze moesten zich zo goed mogelijk inleven. De vrijwilligers hoorden via een headset hoe een ik-persoon over straat loopt en een kreet hoort. Vervolgens ziet hij een gewond persoon in een steegje. Een dader rent weg. 'Bij de ene groep loopt het goed af: de hoofdpersoon belt direct met het alarmnummer, de gewonde overleeft het en diens familie is zeer dankbaar.'

De andere groep hoort over een scenario waarin de hoofdpersoon verstijfd van angst aan de grond genageld staat bij de aanblik van de gewonde. De mobiele telefoon ligt toevallig thuis. De persoon kan bovendien van schrik geen hulpkreet uit zijn strot krijgen. De gewonde overlijdt.

Na een van die twee scenario's gehoord te hebben, krijgen de deelnemers nare plaatjes van verwondingen en dode mensen te zien. Wat bleek? De mensen die het fatale scenario hoorden, vertoonden meer bevriezing dan de mensen bij wie het scenario goed afliep. Dat zag Hagenaars bij het meten van de hartslag: hoe lager die is, hoe harder iemand 'bevriest'. Mensen die zich het positieve scenario inbeeldden, bevroren dus minder.

Heroic Imagination Project

Voor wie het bevriezen in enge situaties wil tegengaan, lijkt zo'n mentale voorbereiding ogenschijnlijk simpel, goedkoop en effectief. Toch trekt Hagenaars een brede inzet van dit soort angsttrainingen in twijfel. 'Is het slim om mensen de hele dag met eventueel gevaar bezig te laten zijn? Lijkt mij niet.'

Zo kan het zijn dat iemand na vele trainingsuren al snel denkt aan een geweer wanneer een medepassagier zijn mobieltje uit de zak haalt in de trein. 'Je wilt natuurlijk voorkomen dat mensen achter alles een terroristische aanslag gaan zoeken, constant gaan fantaseren over hoe ze zich zouden gedragen als er nú wat zou gebeuren.'

Toch zijn er wel onderzoekers die hele samenlevingen willen verbeteren met inbeeldingtechnieken. Sinds 2010 probeert emeritus hoogleraar Philip Zimbardo, bekend van het Stanford-gevangenisexperiment in de jaren zeventig, kinderen te trainen in de omgang met mensen in nood. Met zijn Heroic Imagination Project hoopt de Amerikaanse psycholoog normale mensen grootse dingen te laten doen. In Zimbardo's ogen heeft iedereen die potentie, is iedereen een held in de dop. Scholen kunnen zijn lespakketten opvragen om zo een nieuwe generatie helden te kweken.

Niets doen

'Ik kwam niet direct achter de wetenschap van zijn lesmethoden', zegt Hagenaars, 'maar het lijkt me nogal overtrokken te zeggen dat iedereen een held kan worden. Daarvoor hebben mensen toch een te verschillende achtergrond.'

Altijd direct willen ingrijpen is sowieso niet de oplossing, benadrukt ze. 'Wat mensen vooral niet moeten vergeten: niets doen in een gevaarlijke situatie kan net zo goed nuttig zijn. Niet voor niets zit dat evolutionair bij ons ingebakken.' Prooidieren als antilopen en muizen verstijven ook wanneer een roofdier nadert. 'Ze overzien de situatie, vallen minder op voor het roofdier en staan in de startblokken voor een sprint.' Bij bevriezing daalt de hartslag namelijk, terwijl de spieren zich vast aanspannen. 'Vergelijk het met gas geven in een auto terwijl je je voet op de rem houdt. Laat je de rem los, dan schiet de auto vooruit.

'Steeds meer ziet de wetenschap in dat je het hele gereedschapspakket moet hebben: kunnen vluchten, vechten maar ook bevriezen is belangrijk, afhankelijk van de situatie.' Als je een agressieve hond tegenkomt, moet je vooral geen plotselinge bewegingen maken. Agressie komt niet alleen voort uit woede, maar soms ook uit angst of pijn. Een onverwachte beweging kan agressie dan uitlokken. Bevriezen in het aangezicht van een agressieve hond is dus juist slim. En dat geldt soms ook voor agressieve mensen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.