INTERVIEW

Zijn dit oud-Egyptische varianten van de smiley?

Kyra van der Moezel (29) ontcijferde mysterieuze merktekens van arbeiders in het oude Egypte.

Tonie Mudde
Een Egyptische scherf met merktekens. De tekens geven 25 arbeiders weer. De puntjes en streepjes onder de tekens wijzen waarschijnlijk op een soort telsysteem, bijvoorbeeld wie op een werkdag afwezig was. Beeld Daressy, Fouilles de la Vallée des Rois
Een Egyptische scherf met merktekens. De tekens geven 25 arbeiders weer. De puntjes en streepjes onder de tekens wijzen waarschijnlijk op een soort telsysteem, bijvoorbeeld wie op een werkdag afwezig was.Beeld Daressy, Fouilles de la Vallée des Rois

Daar stonden ze dan, met opgetrokken wenkbrauwen te turen naar 3.500 jaar oude Egyptische tekens, op plekken als het Petrie Museum in Londen en het Franse archeologische instituut in Caïro. Kyra van der Moezel en haar collega's Daniel Soliman en Ben Haring; alledrie ervaren egyptologen aan de Universiteit Leiden met een dik woordenboek Egyptisch schrift in hun hoofd. Maar deze tekens: ze snapten er niets van. Ze waren anders. Gekker.

'Funny signs', noemen collega-wetenschappers ze, omdat ze zo afwijken van alles wat bekend is over het Egyptische schrift. De tekens zijn afkomstig uit de nederzetting Deir el-Medina, op de westoever van de Nijl. Hier woonden tussen 1550 en 1070 voor Christus zo'n 40 tot 120 arbeiders met hun gezinnen, die de koninklijke graven in de Vallei der Koningen decoreerden, onder andere het graf van de beroemde farao Toetanchamon.

De graven staan vol met teksten en scènes uit het Egyptische dodenboek, die de overleden koning macht en welzijn toewensen in het hiernamaals. 'Moge ik machtig zijn onder de goden in de hemel', staat er bijvoorbeeld in het graf van Ramses VI. Maar op potscherven, meubels en allerlei andere objecten krabbelden de werklieden die 'funny signs'. Soms geometrische vormen, soms pictogrammen, soms tekens die ontleend lijken aan de geschreven taal.

Zou dit misschien een soort lokaal of stenografisch schrift zijn geweest waarmee de bewoners met elkaar communiceerden?, vroegen Van der Moezel en haar collega's zich af. Een 3.500 jaar oude vorm van graffiti, of van emoticons?

'Geen idee wat dit betekent, maar laat ik het maar fotograferen.' Dat was aanvankelijk vaak de conclusie bij het bekijken van de tekens. Zo groeide de documentatie, en langzamerhand kraakten de egyptologen de code. Kyra van der Moezel promoveert woensdag op de ontcijfering van de tekens van de Egyptische arbeiders.

Allemaal mysterieuze tekens waarvan niemand iets begrijpt. Hoe ga je te werk bij het oplossen van zo'n puzzel?

'Een goed begin is daarbij cruciaal, een paar tekens waarvan je wél de betekenis inziet, zodat je de rest ook beter in context kunt begrijpen. Ben Haring identificeerde de eerste funny signs, of liever merktekens, aan de hand van proviandlijsten. Deir el-Medina lag geïsoleerd van de Nijlvallei in de woestijn. Daarom was het nodig de bewoners van levensmiddelen te voorzien, zoals water, hout, graan en vis. Die proviand werd dagelijks in bepaalde hoeveelheden naar het dorp gebracht, met elke dag een arbeider op wacht om de boel in ontvangst te nemen.

'De proviandlijsten - gemaakt op aardewerk - zijn bewaard gebleven: een overzicht met telkens de dag, de arbeider die op wacht stond en de geleverde producten. Nu bleek dat er soms merktekens stonden, waardoor we konden achterhalen welk teken blijkbaar voor de arbeider Mose stond, en welk teken Hori gebruikte. Vanaf dat punt gingen we verder, waarbij we de tekens inventariseerden en rangschikten. Wanneer gebruikte wie welk teken? In welke context?'

Kyra van der Moezel Beeld anp
Kyra van der MoezelBeeld anp

Wat was de oud-Egyptische variant van de smiley?

'Die was er niet, de tekens drukken geen gemoedstoestanden in die zin uit. Je kunt ze beter vergelijken met de tekens van dieren of objecten die je in Whatsapp gebruikt, bijvoorbeeld een donderwolk waarmee wij kunnen aangeven dat we boos zijn. In Egypte identificeerden de tekens personen. Tussen de merktekens vinden we bijvoorbeeld een bierkruik, gebruikt door een man met de naam, of bijnaam, Pa-des, wat zoveel betekent als 'het biertje'. Misschien gebruikte hij juist dit teken vanwege een voorliefde voor bier, zoals wij in Whatsapp een plaatje van twee klinkende bierglazen kunnen invoegen.'

Emoticons leiden soms tot verwarring: wat bedoelt de auteur?

'Ik denk dat die verwarring destijds meeviel. Het systeem werd gebruikt in een kleine gemeenschap, waarin iedereen elkaar kende. De man bijvoorbeeld die het teken van een jakhals gebruikte had ook de bijnaam 'De jakhals'; iedereen zal dit teken dus snel aan hem hebben gelinkt.

'Wist je trouwens dat een bekende Egyptische metafoor luidt: zo snel als een jakhals? Het zou kunnen dat de arbeider bekend stond om zijn snelheid en zo aan zijn naam - en merkteken - is gekomen.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden