Analyse Dode Zee-rollen

Zijn deze Dode Zee-rollen nou echt, of is er toch mee gerotzooid?

Begin deze eeuw kwamen er ineens kostbare nieuwe stukjes Dode Zee-rol op de markt. Ondanks zorgen van academici dachten vooraanstaande kenners dat de stukken echt waren. Inmiddels zijn er serieuze aanwijzingen voor gerotzooi.

Een fragment van de Dode Zee-rollen. Beeld Moment Editorial/Getty

Consternatie in de wereld van antieke handschriften. ‛Fragmenten Dode Zee-rollen van het Bijbelmuseum in Washington blijken nep’, kopte deze krant en wereldwijd berichtten media vorige maand over de onthulling. De zeer protestante oprichters van het Bijbelmuseum hadden documenten gekocht ‛die karakteristieken vertoonden die niet overeenkwamen met de antieke oorsprong’, zo meldde een persbericht van het museum op basis van materiaalonderzoek door het Berlijnse Bundesanstalt für Materialforschung und -prüfung (BAM).

De vijf fragmenten worden niet langer tentoongesteld in het museum, dat bezoekers ‛een meeslepende en persoonlijke ervaring met de Bijbel’ belooft. Dat is mooi, vinden kritische wetenschappers, maar er is een dieper liggend probleem. Onderzoekers hebben jarenlang te lichtvaardig geloofd dat dit soort fragmenten echt was.

De Dode Zee-rollen werden vanaf 1947 gevonden op de Westelijke Jordaanoever. Ze zijn geliefd bij christelijke verzamelaars omdat ze oud zijn – geschreven van de derde eeuw voor tot de eerste eeuw na Christus – en omdat een deel ervan overeenkomt met teksten uit het Oude Testament. Dat is opmerkelijk, want de oudst bekende complete versie van de Bijbel dateert uit de Middeleeuwen, ongeveer een millennium later. De Dode Zee-rollen zijn een aanwijzing dat die middeleeuwse tekst teruggaat op oude originelen.

Vanwege de band met de Bijbel is een snipper Dode Zee-rol met een paar woorden al snel een ton waard. En dat kan vervalsers of rovers aantrekken, die geld ruiken. Vandaar dat sommige onderzoekers achterdochtig waren toen vanaf begin deze eeuw ongeveer veertig tot dan toe onbekende fragmenten op de markt kwamen. De herkomst was schimmig, vonden zij, en dat maakte de fragmenten wetenschappelijk waardeloos. Alleen als de oorsprong van manuscripten duidelijk is gedocumenteerd, valt uit te sluiten dat er sprake is van vervalsing of diefstal.

Beeld Museum of the Bible

Twijfels 

De fragmenten in het Bijbelmuseum hoorden bij de nieuwe lading die deze eeuw op de markt kwam. Toch behandelden toonaangevende onderzoekers ze als serieuze bronnen, en publiceerden ze er een boek over bij de wetenschappelijke uitgeverij Brill. ‛Dit is het zoveelste geval waarbij de zorgen van academici over de herkomst en de authenticiteit van handschriften zijn genegeerd’, schreven critici daarom na het BAM-onderzoek in een open brief aan Brill. De uitgeverij antwoordde snel dat ze al serieuze peerreview liet uitvoeren, maar openstond voor suggesties ter verbetering.

Een van de auteurs van het gewraakte boek kan zich inmiddels vinden in de kritiek. Kipp Davis (Trinity Western University, Canada) had tijdens het schrijven al twijfels over de echtheid maar ging er toen nog van uit dat de zaak klopte. ‛Inmiddels weet ik vrijwel zeker dat er vervalsingen tussen zitten’, vertelt hij. ‛Achteraf gezien hebben ikzelf en andere onderzoekers onvoldoende kritisch gekeken naar fragmenten die de afgelopen jaren op de markt zijn gekomen.’

Davis werkt nu aan nader onderzoek naar de echtheid van dit soort fragmenten, en wordt daarvoor deels betaald door het Bijbelmuseum.

Behalve de onduidelijke herkomst waren er vanaf het begin meer problemen met de ‘nieuwe’ fragmenten. Kenner Eibert Tigchelaar (KU Leuven) wees daar een paar jaar geleden al op: ‛Bijna al die fragmenten sluiten aan op de Bijbel’, legt hij uit, ‛terwijl dat bij de rest van de Dode Zee-rollen niet zo is. Een groot deel daarvan heeft een andere inhoud.’ Wellicht leverden vervalsers teksten waar vraag naar was. Of misschien werden de fragmenten elders geroofd en gaat het niet om Dode Zee-rollen. Volgens Tigchelaar kan dat allebei het geval zijn.

Ook het uiterlijk van de fragmenten riep vragen op. Tigchelaar: ‛Het handschrift is bijvoorbeeld veel minder vaardig dan op eerder gevonden rollen. Soms hellen de letters raar naar voren of juist naar achteren of hebben ze een vreemde vorm.’

Kipp Davis redeneerde het afwijkende handschrift ooit weg met het idee dat de schrijver uit de Oudheid weinig geoefend was. ‛Maar inmiddels denk ik dat het komt door de ondergrond, die zwaar beschadigd is. Ik vermoed dat een moderne vervalser oud leer heeft gebruikt en daar met veel moeite op heeft geschreven.’

Aanvankelijk, zegt Davis, had hij alle fiducie in de familie die een groot deel van de Dode Zee-rollen verkocht en ook betrokken was bij de recente handel. Deze familie Kando uit Bethlehem genoot decennialang veel vertrouwen onder kenners, maar Davis aarzelt inmiddels of dat altijd terecht was.

‘Nepnieuws’

Onzin, vindt Weston Fields, auteur van meerdere boeken over de Dode Zee-rollen en bevriend met verkoper William Kando. ‛De naam van de familie mag niet door het slijk worden gehaald’, zegt hij. Alle fragmenten die de Kando’s verkopen zijn echt, stelt Fields, en berichten over vervalsingen zijn ‛nepnieuws’.

De herkomst van de nieuwe rollen is ook helder, aldus Fields, wat critici ook zeggen: ‛Mensen die beweren dat de herkomst onbekend is, praten onzin. De stukken waren al decennia in het bezit van de familie Kando en ze zijn in de jaren zestig al getoond. De familie had de fragmenten bewaard als investering.’

Religieuze en wereldse fragmenten

Passages uit de Hebreeuwse Bijbel, zoals ze in huidige versies gedrukt staan, of juist met afwijkende formuleringen: dat zijn de opzienbarendste teksten op de Dode Zee-rollen. Daarnaast zijn er religieuze teksten die de Bijbel niet gehaald hebben en allerlei andere geschriften, zoals (religieuze) wetsteksten, historische beschrijvingen en brieven van bestuurders.

En het BAM-onderzoek dan? Dat wijst op ‛anomalieën’, zegt Fields, maar daarmee zijn vervalsingen volgens hem niet bewezen. Hij maakt er bovendien bezwaar tegen dat alleen experts het verslag op verzoek mogen inzien, om te voorkomen dat vervalsers de informatie gebruiken om hun namaaksels te verbeteren. ‛Ik weet niet welke methoden er zijn gebruikt. Dat is niet transparant’, vindt Fields. Hij adviseert het museum een nieuw, ‛grondiger, dubbelblind’ onderzoek, met controledocumenten, waarvoor hij zelf een lijst zal opstellen.

De geheimhouding van het rapport maakt de kwestie inderdaad lastig te controleren. Maar de resultaten van een ander, vergelijkbaar onderzoek zijn wel openbaar. Kipp Davis was erbij betrokken, samen met een van de BAM-experts, die verschillende scantechnieken en sterke microscopen gebruikte. Onderwerp van onderzoek waren fragmenten uit een andere collectie, van de Noorse verzamelaar Martin Schøyen, die ook deze eeuw op de markt zijn gekomen. Op één fragment was in de loop van de eeuwen een laag vuil aangekoekt, maar de inkt van de tekst bleek eroverheen te liggen. In nieuwere tijden aangebracht, dus. Op een ander fragment zat keukenzout met een zeer regelmatige structuur, dat in de Oudheid niet bestond. Mogelijk gebruikt door een vervalser, om zijn werk snel te laten drogen.

Vanwege dit soort resultaten is Davis er inmiddels van overtuigd dat met een deel van de recent verkochte fragmenten is gerommeld. ‛Maar voor de honderden Dode Zee-rollen die in de 20ste eeuw zijn ontdekt, spelen deze problemen gelukkig niet. De herkomst is duidelijk en ook verder vind ik ze op geen enkele manier verdacht.’

Beeld Museum of the Bible
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.