INTERVIEWSCoronacommunicatie

Zeven experts kraken de coronacommunicatie van het kabinet – en zeggen hoe het beter kan

Premier Rutte en ‘coronaminister’ De Jonge tijdens een persconferentie over nieuwe maatregelen tegen het coronavirus.Beeld ANP

Steeds meer Nederlanders vinden de coronamaatregelen onduidelijk en verwarrend. Scheppen premier Rutte en minister De Jonge dinsdagavond wel duidelijkheid? Zeven communicatie-experts over hoe het beter kan.

Communicatieprofessionals zijn het eens: het kabinet heeft de coronacrisis veel te lang benaderd als een medisch probleem. Maar zolang er geen vaccin is, kunnen we het virus alleen onder controle houden met ons gedrag – en laten daar nou net geen pillen of vaccinaties voor bestaan. 

Ook de Nederlandse bevolking is kritisch over de coronamaatregelen van de overheid, blijkt uit een peiling van onderzoeksbureau I&O Research deze week. De steun hiervoor is gedaald van 75 procent in maart naar 65 procent nu – soms omdat respondenten niet achter het beleid staan, maar ook omdat ze de maatregelen onduidelijk en verwarrend vinden. Ze hebben bijvoorbeeld liever een expliciete plicht om mondkapjes te dragen dan ‘een dringend advies’. Voor communicatie-experts is dat weinig verbazingwekkend. ‘Vanaf de zijlijn kritiek geven is natuurlijk makkelijk’, zegt hoogleraar risicocommunicatie Daniëlle Timmermans van het Amsterdam UMC, ‘maar er zijn dingen fout gelopen die voor communicatie-experts echt vanzelfsprekend zijn.’ We zetten de adviezen op een rij.

Coronavoorlichters: eurocommissaris Janez Lenarcic (linksboven), de Britse premier Boris Johnson (rechtsboven), Australische bestuurder Daniel Andrews (linksonder) en de Welshe minister van Gezondheid Vaughan Gething.Beeld Getty

1. Wees duidelijk en consistent

‘De overheid heeft een goed, overtuigend verhaal nodig’, zegt de Leidse hoogleraar Arjen Boin, expert op het gebied van crisismanagement. ‘Mensen willen tijdens een crisis het idee hebben dat de overheid weet wat ze doet. Ze willen begrijpen waarom de maatregelen worden genomen en ervan overtuigd zijn dat die effect gaan sorteren.’ Vooral de uitleg van de keuzen die het kabinet maakt, heeft volgens alle experts de afgelopen maanden te weinig aandacht gekregen. ‘Je kunt niet alleen verwijzen naar de adviezen van experts in het OMT’, zegt Geert Munnichs, die voor het Rathenau Instituut analyseerde hoe de overheid omging met eerdere controverses, zoals het boren naar schaliegas. ‘Je moet zeggen wat de adviezen dan precies zijn, wat je ervan overneemt en welke andere overwegingen een rol spelen. Als burgers te weinig inzicht krijgen in het waarom van de maatregelen, doet dat afbreuk aan de legitimiteit ervan.’ 

Dat maatregelen ter bescherming van de volksgezondheid de economie kunnen schaden, vormt voor het kabinet een ‘duivels dilemma’, zo zei premier Rutte al in een van de eerste persconferenties. Boin vindt het onverstandig dat de premier vervolgens heeft nagelaten een heldere strategie te ontvouwen. ‘Het lijkt erop dat ze alles proberen om de economie zo lang mogelijk gaande te houden, zonder dat de ziekenhuizen omvallen. Ik denk dat je dat moet uitleggen en mensen moet meenemen in die keuze, die nu impliciet blijft.’

Maatregelen moeten bovendien consistent zijn: het helpt niet als honderden kerkgangers mogen zingen, maar ouders niet aan de zijlijn mogen staan van een voetbalwedstrijd. Of als mondkapjes wel verplicht zijn in het openbaar vervoer, maar niet in de supermarkt.

2. Wees eerlijk over onzekerheid

Wetenschappelijke inzichten over het coronavirus veranderen voortdurend, wat gevolgen heeft voor het beleid. Dat maakt een helder verhaal lastig. Juist daarom is het belangrijk om open en eerlijk te zijn over de onzekerheden waarmee wetenschappers worstelen, zegt Julia van Weert, hoogleraar gezondheidscommunicatie aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). ‘In het begin was het kabinet daar eerlijk over. Ze zeiden: we nemen met 50 procent van de kennis 100 procent van de besluiten. Later is dat in het slop geraakt. Rond mondkapjes hebben ze bijvoorbeeld vaak herhaald dat die voor schijnveiligheid zorgen, terwijl dat niet zeker was.’ Het gevolg: verwarring en mogelijk wantrouwen tegenover de boodschap van de overheid toen bleek dat dit verhaal niet klopte.

3. Houd mensen alert

Na de lockdown daalde het aantal besmettingen, de zomer diende zich aan en het leven werd iets normaler. De persconferenties stopten en alle maatregelen die de overheid in de voorgaande maanden had afgekondigd – handen wassen, drukte mijden, afstand houden – leken langzaam aan urgentie in te boeten. Zonde, zeggen alle experts. ‘De overheid is veel te vroeg gestopt met communiceren. Dat was een stilzwijgend signaal dat alles goed ging’, zegt Daniëlle Timmermans. ‘Terwijl de essentie natuurlijk is dat iedereen alert moet blijven.’ Om ervoor te zorgen dat we ons blijven houden aan de coronamaatregelen, doet de overheid er goed aan ons voortdurend te herinneren aan het belang ervan, bijvoorbeeld met campagnes die de gevolgen van de ziekte laten zien voor de slachtoffers en hun omgeving.

En wijs mensen dan meteen op hun valkuilen, raadt hoogleraar gezondheidscommunicatie Bas van den Putte van de UvA aan. Hoewel velen van ons achter de maatregelen staan, blinken we namelijk uit in het verzinnen van smoezen om ons er niet aan te houden. ‘Mensen leggen vaak niet de relatie tussen hun eigen gedrag en de maatregelen. Als ze meer dan drie mensen ontvangen, hebben ze niet het gevoel dat ze anderen in gevaar brengen, bijvoorbeeld omdat ze netjes afstand houden, of omdat ze erop vertrouwen dat hun vrienden met klachten thuisblijven. Ik houd het veilig, denken ze.’ Uit onderzoek van het RIVM blijkt echter dat ruim 60 procent van de mensen bij milde klachten rustig op bezoek gaat bij vrienden.

De Indiase minister van Financiën Nirmala Sitharaman (linksboven), Witte Huis-arts Sean Conley (rechtsboven), Indiaas politicus J.P. Nadda (linksonder) en Mark Rutte.Beeld Getty

4. Mik op emoties

Toen de Italiaanse premier Giuseppe Conte zijn ambtgenoot Angela Merkel onlangs tijdens een Europese top wilde begroeten, stapte hij net iets te enthousiast haar aura in. In een veel gedeeld YouTube-filmpje is te zien hoe de Duitse bondskanselier geschrokken terugdeinst, waarop Conte zijn handen verontschuldigend in de lucht steekt. Lachend van achter haar mondkapje vouwt Merkel haar handen samen en maakt een beleefd buiginkje.

Volgens Julia van Weert laat het voorval mooi zien hoe belangrijk het is om ook emoties een plaats te geven bij de coronacommunicatie. Merkels geschrokken reactie toont namelijk niet alleen het belang van afstand houden, maar geeft mensen tegelijkertijd de mogelijkheid zich te identificeren met de boodschapper: kijk eens, ook de bondskanselier vindt het moeilijk, maar ze doet het wel. 

Die boodschap staat in schril contrast met de foto’s van de bruiloft van Ferdinand Grapperhaus. De minister van Justitie schond niet alleen de belangrijkste coronamaatregel toen hij zijn arm om de schouders van zijn schoonmoeder sloeg, zegt Van Weert. ‘Hij geeft vooral op gevoelsniveau aan dat hij dit zelf niet gevaarlijk vindt. Dat is illustratief, want mensen vertrouwen bekenden onterecht meer dan vreemden.’ Om mensen echt mee te krijgen tijdens een crisis met onorthodoxe maatregelen, moet je ze in het hart raken, zegt ook Bas van den Putte. Logische uitleg alleen is niet genoeg. ‘Mensen vinden het verschrikkelijk om anderen te besmetten. Ze onderschatten dat je zonder klachten het virus kunt overdragen, dus laat ze voelen wat er mis kan gaan. Laat op sociale media coronapatiënten vertellen wat ze is overkomen.’

5. Wees positief

De meeste ouders weten het allang: honderd keer herhalen wat niet mag, werkt minder goed dan zeggen wat wél mag. Dat gaat ook op in deze crisis, legt Van den Putte uit. ‘Veel mensen willen het graag goed doen, maar je moet ze alternatieven bieden. Je kunt uitleggen dat een bruiloft met meer dan dertig mensen niet mogelijk is, maar dat je kleine groepjes mensen wel om beurten een paar uur kunt laten komen.’ Praktische handvatten – ‘zet een pot desinfectiegel naast de voordeur’ – zijn ook volgens Van Weert vaak effectiever dan verboden. Door telkens te benadrukken wanneer mensen de fout ingaan – kijk al die voetbalsupporters zich eens misdragen! – loop je bovendien het gevaar dat die negatieve voorbeelden de norm gaan bepalen. Mensen die zich wel netjes aan de regels houden, krijgen zo onterecht de indruk dat een meerderheid de boel laat waaien. Dat demotiveert. Waarom zou ik thuisblijven als de rest van Nederland blijkbaar op het strand ligt? Door goed gedrag publiekelijk te belonen, stel je als overheid op positieve wijze de norm. Met ruimtelijke aanpassingen, zoals pijlen op de grond of cirkels in het park, maak je het mensen bovendien wat makkelijker zich aan die norm te houden.

6. Ga in gesprek

Een thuiswerkende secretaresse kan makkelijker afstand houden dan een vakkenvuller of een docent op een middelbare school. Om beter zicht te krijgen op zulke verschillen, raden de experts landelijke en lokale overheden aan om het gesprek aan te gaan met allerlei groepen Nederlanders. Wat hebben zij nodig om zich beter aan de maatregelen te houden? Waar maken ze zich zorgen over, waar moet de overheid rekening mee houden?

Wanneer mensen zich serieus genomen voelen in hun behoeften, zullen ze meer geneigd zijn zich te voegen naar een besluit. Dat klinkt mooi, maar is in de praktijk behoorlijk lastig. Momenteel vinden zulke gesprekken inderdaad plaats, vooral op lokaal niveau, maar ook tussen vertegenwoordigers van bijvoorbeeld jongerenorganisaties en de landelijke overheid, vertelt de Rotterdamse hoogleraar communicatie en gedragsverandering Moniek Buijzen. ‘De vraag is wel in hoeverre en hoe beleidsmakers dat meenemen in hun beleid. Dat zouden ze duidelijker kunnen maken.’

Danny de Vries, antropoloog bij de UvA, denkt dat de overheid zich meer zou kunnen verdiepen in bevolkingsgroepen die niet vanzelfsprekend naar de persconferenties op tv kijken. De Vries onderzocht het effect van de coronacrisis op kwetsbare groepen, zoals ouderen en psychiatrische patiënten. ‘Zij hebben nog meer dan anderen behoefte aan duidelijkheid. Ze moeten veel informatie uit de persconferenties of kranten halen, maar die bevatten vaak te veel jargon. Ze hebben een heldere vertaalslag nodig. Stuur ze bijvoorbeeld een brief van de koning met duidelijke taal.’

7. Toon begrip voor jongeren

Al het bovenstaande geldt voor volwassenen, maar voor tieners en twintigers eens te meer. Juist jongeren krijgen nogal eens de wind van voren, ook al zetten velen hun beste beentje voor, zegt Buijzen. ‘Het is een intuïtieve reactie om jongeren op hun kop te geven als ze ongehoorzaam zijn, maar dat werkt contraproductief. Veel jongeren voelen zich miskend, omdat ze zelf fysiek het minste risico lopen, maar de maatregelen voor hen het ingrijpendst zijn. Bovendien geef je daarmee een verkeerd beeld van wat normaal is onder jongeren.’ 

Dat is gevaarlijk, want nog meer dan volwassenen laten jongeren zich leiden door wat hun leeftijdgenoten doen. Rolmodellen, zoals influencers op sociale media, spelen daarbij een grote rol. Intensivecare-arts Diederik Gommers heeft dat goed begrepen. Toen zangeres en vlogger Famke Louise een filmpje had rondgestuurd waarin zij aankondigde niet meer mee te doen met de coronamaatregelen, werd ze uitgenodigd bij het praatprogramma Jinek. Gommers ging daar open het gesprek aan met de jonge vrouw, wat leidde tot vervolggesprekken. Deze week zat het duo opnieuw bij Jinek, dit keer om te vertellen over hun gezamenlijke campagne om mondkapjes te promoten. ‘Ik vind mondkapjes sowieso cool’, zegt Famke Louise nu. ‘Ik droeg ze altijd al, in mijn eerste videoclip.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden