Wetenschap Astronomie

Zelfs onder de grond klotste op Mars eens het water

In het verleden was op Mars een planeetbreed ondergronds waterstelsel. Dat blijkt uit onderzoek van planetair geoloog Francesco Salese (Universiteit Utrecht).

Mars, de rode planeet. Wat nu woestijnlandschap is, was vroeger vermoedelijk vochtig. Mogelijk stroomden zelfs rivieren over het oppervlak van onze kosmische buurman. Beeld NASA/JPL-Caltech

Weidse uitzichten vol kurkdroge kraters, roestkleurige rotsen en verkruimelde valleien. Een woestijnplaneet die vorig jaar Marskarretje Opportunity nog schaamteloos smoorde in een stofstorm van historische proporties. Dat is het beeld dat Mars – niet voor niets ook wel ‘de rode planeet’ genoemd – bijna automatisch voor het geestesoog tovert.

Toch was die rode planeet ooit waarschijnlijk blauw. Vochtig als een spons, gevuld met oceanen, rivieren en meren. Zelfs onder de grond klotste het water, stelt Francesco Salese in een recentelijk gepubliceerd onderzoek in het vakblad JGR Planets.

Planetair geoloog Francesco Salese (Universiteit Utrecht) Beeld Francesco Salese

Als u het over grondwater op Mars hebt, moeten we ons dan kolkende rivieren in ondergrondse grotten voorstellen?

‘Nee. Het gaat meer om een ondergrondse vochtlaag die omhoog kon sijpelen, net zoals het grondwater op aarde.’

Hoe ontdekte u die laag?

‘We bekeken foto’s die gemaakt werden door sondes die in een baan om Mars draaien. Daarop bestudeerden we 24 kraters, waarvan de modellen hadden voorspeld dat er vroeger grondwater moest zijn. Dat konden we bevestigen. We zagen afzettingen van mineralen, delta’s die lijken op de rivierdelta’s op aarde en voormalige kustlijnen.

‘Het bleek al snel dat de ingestorte hellingen, valleien en delta’s in die kraters steeds op ongeveer dezelfde hoogte voorkwamen. Dat betekent dat die verschijnselen in dezelfde perioden zijn ingeslepen. Uit de vorm konden we bovendien bepalen dat het water van onderen kwam, uit de bodem. Daaruit concludeerden we dat het grondwater destijds in een onderling verbonden netwerk zat.’

U bekijkt deze kraters op foto’s gemaakt door verre ruimtesondes. Vindt u het niet lastig dat u nooit fysiek naar Mars toe kunt?

‘Ja, dat is best gek. Toen ik net met dit vak begon, moest ik daar wel aan wennen. Maar vergis je niet: we kunnen Mars wel heel nauwkeurig bekijken. Als we foto’s maken van de planeet is één pixel op zo’n foto in werkelijkheid ongeveer 25 centimeter groot. Dat klinkt misschien niet zo scherp, maar bij de consumentenversie van Google Earth is zo’n pixel een meter. We doen het dus beter dan Google.

‘Dat neemt niet weg dat geologen die aardse processen bestuderen gewoon naar hun studieobject toe kunnen. Wat dat betreft heb je het als planetair geoloog een stuk moeilijker. Tegelijk voelt Mars voor mij niet zo ver weg. Zeker niet nu de menselijke verkenning van de planeet steeds dichterbij komt. We zullen rond 2035 à 2040 wel gaan, denk ik.’

Daar zult u zelf niet bij zijn…

‘Nee, haha. Ik ben nu 30, dus tegen die tijd waarschijnlijk te oud. Ik denk dat de eerste astronauten die naar Mars gaan nu een jaar of 7 zijn. Maar we moeten wél een geoloog sturen. De enige wetenschapper die ooit op de maan gewandeld heeft, was Harrison Schmitt, een geoloog. En dat is niet voor niets. Geologie is enorm belangrijk als je meer wilt ontdekken over de geschiedenis en evolutie van een planeet. Natuurlijk moeten er uiteindelijk ook andere wetenschappers naar Mars, maar de eerste moet een geoloog zijn.’

Hoe is Mars zijn water uiteindelijk allemaal weer kwijtgeraakt?

‘Dat is de grote vraag. We hebben geen idee. We weten dat de kraters die we bestudeerden allemaal ongeveer 3,5 miljard jaar oud zijn. Het water kwam dus daarna, en verdween uiteindelijk ook weer. Maar we hebben de leeftijd van de afzettingen nog niet kunnen bepalen.

‘Kijk, een deel zal verdampt zijn van het oppervlak, waarbij het kon ontsnappen omdat Mars vrijwel geen atmosfeer heeft. Een ander deel zal bevroren zijn, gevangen in permafrost. Vorig jaar juli schreven andere onderzoekers in het vakblad Science nog dat ze op het Mars van nu een ondergronds waterreservoir hadden gevonden. Een deel van het water is dus nog gewoon aanwezig.

‘Maar of dat het hele verhaal is en wannéér precies Mars zijn vloeibare water verloor, dat is echt nog een raadsel. Het is de voornaamste reden dat we deze planeet bestuderen. Want misschien ondergaat de aarde, ons eigen thuis, ooit wel hetzelfde lot.’

Mogelijk waren er vroeger rivieren en meren op het oppervlak van Mars. Beeld NASA/JPL-Caltech/MSSS
In Marsvallei Uzboi Vallis huisde ooit een buitenaards meer. Beeld NASA
Waar Mars nu kurkdroog oogt, was het vroeger een natte planeet vol rivieren, meren en ondergrondse waterbasins. Beeld NASA/JPL-Caltech/MSSS

Leven op Mars

Over water op Mars lijken wetenschappers soms nauwelijks uitgesproken te raken. Vorig jaar werd nog met veel tamtam aangekondigd dat Italiaanse onderzoekers vloeibaar water hadden ontdekt onder het oppervlak van de rode planeet. Dat was extra opmerkelijk omdat experts van NASA drie jaar eerder het wereldnieuws haalden met een soortgelijk nieuwtje. Jammer alleen was dat zij er twee jaar later jammerlijk naast bleken te zitten. Het water dat zij gevonden dachten te hebben, bleek later niets meer dan schuivend zand. 

Al die aandacht voor water op Mars is niet zo vreemd. Al decennialang fantaseren sciencefictionschrijvers over leven op onze naaste planetaire buur. Het beeld van Mars als voormalig natte planeet voedt bij kenners dan ook de hoop dat in het verleden (microscopisch) leven op – of onder – de marsbodem bestond. Leven dat we er nu, miljoenen jaren later, weer uit zouden kunnen peuteren. 

Dergelijk leven voldoet niet aan het clichébeeld van de in sciencefiction zo populaire groene marsmannetjes in hun vliegende schotels. Toch kan het een overtuigend bewijs vormen dat we minder eenzaam door deze uitgestrekte kosmos dobberen dan gevreesd. 

Dromen van Mars

Postuum: Marswagentje Opportunity (2004 - 2019), het ‘golfkarretje’ dat ons een blik gunde op de spectaculaire vlakten van de rode planeet

‘Robotseismoloog’ InSight geland op Mars. Het apparaat moet de geheimen van het diepste binnenste van de planeet onthullen.

Groeten van Mars; het weer valt nogal tegen. Waar het ene marskarretje bijna bezwijkt onder een zandstorm groter dan Rusland, maakt de andere nog vrolijk selfies. Of nou ja, vrolijk.

Bedrijf achter ‘enkeltje Mars’ is failliet. Slecht nieuws voor iedereen die hoopte dat menselijke pioniers rond 2030 een reis naar Mars gaan maken.

Wat we hebben geleerd in 2018: Er is – nu echt zo goed als zeker – vloeibaar water op Mars.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.