Zeggen vrouwen vaker sorry dan mannen?

'Vrouwelijk' versus 'mannelijk' taalgebruik

Vlak na een brunch met vrouwelijke entrepreneurs kreeg de Amerikaanse onderneemster Tami Reiss een ingeving. Ze bekeken samen een filmpje van de comédienne Amy Schumer, waarin vier actrices topvrouwen uit wetenschap en bedrijfsleven naspelen. Steeds als een mannelijke presentator een vraag stelt over hun expertise beginnen ze uitgebreid excuses te maken. Als de microfoon piept: sorry. Als twee vrouwen per ongeluk door elkaar praten: sorry, sorry. Zelfs als een van de dames hete koffie over haar schoot krijgt, haar benen eraf vallen en ze stervend het podium afkruipt, zijn haar laatste woorden: sorry, ik heb alles verpest!

Roy Lichtenstein, I'm Sorry! 1965-66. Beeld estate of Roy Lichtenstein, c/o Pictoright 2016

'Heel herkenbaar', zegt Reiss, CEO van een middelgroot softwarebedrijf uit New York. Zij en haar collega-onderneemsters voelden zich allemaal betrapt op een vervelende gewoonte. Stuk voor stuk hadden ze het ver geschopt in het bedrijfsleven, vanwaar dan die onzekerheid? Reiss bedacht er wat op. Ze lanceerde een computerprogramma voor iedereen die last heeft van zelfondermijning in e-mails. Wie de plugin downloadt, krijgt tijdens het typen in Gmail een waarschuwing bij 'verzachtend taalgebruik', als een soort spellingcheck. Woorden als 'sorry', 'just' en 'I think' krijgen een rood kringeltje.

De plugin kan door mannen én vrouwen gebruikt worden, maar vooral bij vrouwen ziet Reiss die 'onbewuste verbale tic' om taal te verzachten. Zelf merkt ze dat ze 'effectiever' is gaan communiceren door de plugin. Bijvoorbeeld in e-mails naar potentiële klanten en in speeches. Ze schrapte het zinnetje Does this make sense? uit haar repertoire. 'Het leek alsof ik constant naar bevestiging zocht als ik dat zei.'

Haar idee slaat aan, de plugin van Reiss is wereldwijd al meer dan 100.000 keer gedownload. Amerikaanse vrouwen sporen elkaar op sociale media aan om de plugin te gebruiken. Reden genoeg om eens te onderzoeken hoe Nederlandse vrouwen dit zien. Bovendien, zou het waar zijn dat vrouwen onzekere taal gebruiken? En als het al zo is, is dat dan erg?

Hoog van de toren

Van mannen wordt het vaker geaccepteerd dat ze 'wat hoger van de toren blazen', merkt Joëlle Frijters in haar werk. Frijters is CEO en mede-oprichtster van een snel groeiend IT-bedrijf voor de verkoop van online advertentieruimte, Improve Digital. Samen met bedrijfspartner Janneke Niessen bedacht ze vorig jaar de Inspiring Fifty, een lijst van internationale vrouwelijke topondernemers in de technologiesector. De plugin van Reiss vindt ze een goed idee, want zo wordt op een ludieke manier aandacht gevraagd voor het belang van diversiteit op de werkvloer.

Frijters komt steeds minder vrouwen tegen nu ze wat hogerop klimt. 'Daardoor pas je automatisch je taalgebruik aan je omgeving aan en daar zitten nu eenmaal meer mannen.' Regelmatig presenteert ze haar plannen aan zalen vol heren. Maak jezelf in het zakendoen nooit kleiner dan nodig is, heeft ze geleerd, maar mannen zijn daar beter in, die bluffen makkelijker.

Ze weet een goed voorbeeld. 'In 2008 zijn we met dit bedrijf begonnen. Mensen vroegen aan ons wanneer we mobiele applicaties gingen bieden. Dan zeiden we heel eerlijk dat het nog wel anderhalf jaar zou gaan duren. De mannelijke concurrent zei gewoon: we're launching mobile. Terwijl ze net zo veel tijd nodig hadden om het te ontwikkelen.'

Journaliste Hadjar Benmiloud noemt die vrouwelijke bescheidenheid 'geconditioneerd gedrag'. De stereotypen 'echte vrouwen zijn aantrekkelijk en aangenaam, echte mannen zijn de baas', spelen volgens haar nog altijd een rol. De 26-jarige Metro-columniste is oprichtster van Vileine.com, een nieuw online feministisch magazine met bijbehorend manifest. Punt dertien van dat manifest: 'We zeggen geen sorry'. Waarom niet? Benmiloud: 'Het is een knipoog naar de roman Phileine zegt sorry van Ronald Giphart, die eindigt met een schuldbetoog van het licht narcistische hoofdpersonage en haar verzuchting 'sorry dat ik besta'.

62 maal sorry

'Sorry, ik moest ophangen, de tram kwam eraan. Sorry dat ik zo weinig tijd voor je had. Sorry ik las je bericht maar half. Sorry ik kom iets later.' Het woord sorry komt 62 keer voor in een analyse van 3.500 Nederlandse whatsapp-berichten. Vrouwen verontschuldigen zich iets vaker, in 2 procent van hun teksten komt een sorry voor. In de mannenteksten was dat 1 procent. Ingrid van Alphen, senior onderzoekster taalwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam, analyseerde de gesprekken en vond het allemaal oprechte excuses. 'Niks geen onzeker taalgebruik.'

Excuusneiging

Het nieuwe feminisme wordt volgens de vijftig deelnemende Vileine-vrouwen bepaald 'door te stoppen met hiërarchisch denken en mensen te bevrijden uit mentale hokjes zodat ze zichzelf kunnen ontwikkelen'. Een eerste stap is volgens Benmiloud het erkennen van geconditioneerd gedrag, zoals de excuusneiging van vrouwen. Vileine kiest daarom voor een niet-militante, maar uitgesproken niet-verontschuldigende redactionele lijn. 'We denken of zeggen nóóit sorry dat we bestaan.' De Just Not Sorry-plugin vindt ze een ietwat betuttelend maar goed initiatief.

Sorry, ik weet het niet zeker, eigenlijk. Gebruiken vrouwen deze woorden echt vaker dan mannen? Taalkundigen houden zich al decennialang bezig met de vraag of mannen en vrouwen een andere taal spreken. Een eeuw geleden gingen taalkundigen er nog botweg van uit dat vrouwen minder taalvaardig waren dan mannen. Linguïst Jacques van Ginneken schreef in 1913 in het Handboek der Nederlandsche taal: 'Met haar eng bewustzijn, hangt het samen, dat de vrouw niet houdt van ingewikkelde syntactische constructies. Zelfs de relatiefzin is haar soms al te veel.'

In de jaren zeventig was het de Amerikaanse taalwetenschapster Robin Lakoff die 'vrouwentaal' in een ander hokje stopte. Zij meende dat vrouwen vaak beleefder spreken, met veel aarzelingen en bijvoeglijke naamwoorden, terwijl ze ook nog eens om bevestiging vragen, zich vaak verontschuldigen én hun eigen mening afzwakken. Het werd tijd dat vrouwen de mannentaal zouden leren om serieuzer genomen te worden, schreef ze in haar boek Language and Woman's Place.

Mythes ontkracht

Al snel kwam er in de jaren tachtig een tegenbeweging op gang van onderzoekers die het niet eens waren met die minderwaardige rol die Lakoff vrouwen gaf. Vrouwen communiceren weliswaar soms anders, constateerden zij, maar die manier van spreken is niet ondergeschikt aan die van de man.

Inmiddels zijn er over het bestaan van mannentaal en vrouwentaal al veel mythes ontkracht. Ingrid van Alphen, senior onderzoekster taalwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam ziet het als haar taak om de in haar ogen denigrerende opvattingen over vrouwentaal te weerleggen. Het is bijvoorbeeld niet waar dat vrouwen meer vragen stellen dan mannen, beleefder praten en dat mannen vaker interrumperen, terwijl die stellingen lang voor waar werden aangenomen.

Haar eigen promotieonderzoek ontkrachtte ook zo'n mythe. Op basis van sociaalpsychologische theorieën ging ze ervan uit dat mannen bevechtende, hardere taal zouden gebruiken dan vrouwen. Ze liet groepjes pubers, meisjes en jongens onderling, samen een plannetje maken met een opnameapparaatje in de buurt en ontleedde daarna hun taalgebruik. Tot haar verbazing bleken de meisjes elkaars voorstellen snoeihard af te serveren. 'Ik vind er geen reet aan', riepen ze dan. De jongens maakten een grapje of gingen over op een ander onderwerp als ze het plan van een ander niet interessant vonden.

Beeld m-imagephotography

Generaliseren is funest

Vrouwen en meisjes gebruiken onderling niet altijd maar lieve, coöperatieve taal, Van Alphen moest haar hypothese bijstellen. Wetenschappelijk onderzoek wijst volgens haar steeds vaker uit dat je niet van een mannentaal en een vrouwentaal kunt spreken. Generaliseren is funest. Volgens de onderzoekster wordt het hoog tijd dat we stoppen ons steeds maar weer af te vragen of vrouwen een 'afwijkende' taal spreken.

Maar, nu wordt het interessant. Want volgens Van Alphen moet je onderscheid maken tussen twee vragen: is mannentaal zelfverzekerd en vrouwentaal onzeker? (Antwoord: mannentaal en vrouwentaal bestaan niet) en verwachten we in onze cultuur dat mannen en vrouwen anders praten? (Antwoord: soms wel) Die verwachtingen maken het gecompliceerd. Want in het dagelijks leven kent Van Alphen situaties waarin mannen en vrouwen naar die verwachtingen gaan praten en 'restjes gesocialiseerd gedrag' vertonen. Het zijn 'restjes' omdat deze verwachtingen vroeger uitgesprokener waren.

Een voorbeeld van zo'n restje gesocialiseerd gedrag noemt Van Alphen 'de disclaimer', vrouwen die een voorbehoud maken voordat ze een presentatie geven. Studentes spreekt ze er meteen op aan als ze een presentatie beginnen met 'Sorry, ik weet er niet zoveel van, maar...' Er zijn in de maatschappij nu eenmaal meer restricties voor vrouwen, zegt Van Alphen. Vooral in het openbare domein, in dit geval in het openbaar spreken, aan de universiteit.

Waar komt dat gesocialiseerde gedrag vandaan? Van Alphen schampert: 'Heb je wel eens een poëziealbum van een meisje gelezen? 'Lieve woordjes, een blijde lach, geef ze aan ieder, elke dag.' Dat soort versjes kom je dan tegen.' Meisjes en jongens krijgen al vroeg te maken met gender als sociaal construct. We verwachten dat vrouwen en meisjes lief spreken en zich sociaal opstellen, en van mannen een beetje machismo. We belonen jongens als ze stoer zijn en hun emoties niet te veel laten zien. Je ziet ze op tv voorbijkomen, de mannen die krampachtig proberen hun gevoelens niet te uiten.

Door het benadrukken van die verschillen kunnen mannen en vrouwen gevangen blijven in een culturele rol. Van Alphen weet daar een oplossing voor: stop met het onderscheid tussen mannen- en vrouwentaal. Door steeds de verschillen te zoeken, houd je die verwachtingen in stand. Individuele verschillen tussen mannen onderling en vrouwen onderling zijn volgens haar veel belangrijker.

Misschien zou dit artikel dan wel niet geschreven moeten worden. Het draait weer om de vraag of vrouwen onzeker praten. Van Alphen verafschuwt ook het idee van de Just Not Sorry-plugin. Het onthult volgens haar dat vrouwen nog altijd op hun woorden moeten letten en hun taal moeten aanpassen. Daarom vindt ze het een 'ontluisterend' initiatief. 'Reiss biedt de plugin aan als een correctie op vrouwelijk taalgebruik. Wederom een voorschrift voor vrouwen!'

Een andere vraag is of sorry zeggen wel zo erg is. Het woordje sorry kan behoorlijk functioneel zijn. Vaak zorgt een woord als sorry ervoor dat de conversatie soepeler verloopt volgens Marinel Gerritsen, emeritus hoogleraar interculturele bedrijfscommunicatie van de Radboud Universiteit Nijmegen. En sorry kan gebruikt worden als een waarschuwing dat je iets gaat zeggen dat niet zo prettig is ('Sorry, maar ik vind dat je dat niet goed hebt gedaan').

Botsende spreekstijlen

Gerritsen denkt niet dat vrouwen vaker sorry zeggen, maar ze ziet wel dat vrouwen en mannen andere rollen aannemen in een gesprek en dat die spreekstijlen soms botsen op de werkvloer. Ze noemt onderzoek van Daniel Maltz en Ruth Borker. Die voeren de botsende spreekstijlen terug op onze jeugd. Meisjes hebben een hechte band met een paar andere meisjes, met wie ze een relatie van gelijkheid opbouwen, streven naar verzoening en samenwerking. Jongetjes spelen vaker in grote groepen waarin hiërarchie hen dwingt om een gesprek als competitief te zien.

Vrouwen zorgen daarom vaker voor 'de smeerolie in conversaties', denkt Gerritsen. En mannen bluffen wat vaker. 'Ze zeggen dan bijvoorbeeld dat hun product 100 procent goed is. Vrouwen zouden eerlijk zeggen dat hun product voor 98 procent goed is, maar in 2 procent van de gevallen niet', zegt Gerritsen. 'En daarmee zouden vrouwen best eens geloofwaardiger kunnen overkomen bij anderen.'

Beeld Jupiterimages

Hebben die verschillende spreekstijlen invloed op het glazen plafond? Het is niet doorslaggevend, denkt Gerritsen. 'Het probleem is vooral dat er nog te veel mannen aan de top zitten, die opvolgers kiezen die op hen lijken. Andere mannen dus.'

Vrouwelijke bescheidenheid is volgens Joëlle Frijters niet altijd gunstig om in aanmerking te komen voor de volgende positie. Maar vrouwen moeten ook niet overdrijven, vindt ze, want juist de mix van stijlen in een team werkt goed. Diverse teams presteren nu eenmaal beter, daarvan is ze overtuigd.

'Ik denk dat er veel waarde in zit als iedereen zichzelf blijft, want dat is pas diversiteit. Ons bedrijf neemt op dit moment mannen aan in de directie, omdat er al twee vrouwelijke oprichters zijn. En heel soms', lacht Frijters, 'kunnen mannen ook wel een plugin gebruiken die ze behoedt voor te mannelijk taal-gebruik.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.