'Zedenverwildering' bij de media

EEN SNERPENDE poolwind giert donderdagavond 22 januari 1998 rond het ministerie van Justitie in Den Haag. Arthur Docters van Leeuwen, topman van het Openbaar Ministerie, en zijn collega Dato Steenhuis dragen een rode sjaal tegen de kou....

De avond zal eindigen in wat later 'de muiterij', 'de opstand der pg's' en 'de paleisrevolutie' zal worden genoemd. Een aanvaring die haar weerga nauwelijks kent. Een aardbeving met een lange serie naschokken. Sorgdrager raakt zwaar beschadigd, Docters wordt ontslagen, Steenhuis overgeplaatst en het wantrouwen tussen het Openbaar Ministerie en het ministerie van Justitie stijgt naar grote hoogten. De affaire staat inmiddels al in de nieuwste geschiedenisboeken.

De twee heren vermoeden nog niets als ze het ministerie binnenstappen. 'Nou, warme ontvangst hier', bromt Docters als hij het kille gebouw binnenstapt en Sorgdrager er nog niet blijkt te zijn. De oud-BVD-chef weet dan nog slechts dat hem een lastig gesprek wacht. Collega Steenhuis heeft zijn advocaat opdracht gegeven een kort geding tegen Sorgdrager voor te bereiden en een paar honderd meter verderop wacht de Haagse rechter Van Delden om de zitting te houden. Sorgdrager weet nog van niks, zij wordt opgehouden in de Tweede Kamer.

'Finesse en deemoed zijn niet mijn sterkste kanten', zou Steenhuis later op de avond nog zeggen. Dat is zacht uitgedrukt. De procureur-generaal uit het noorden blijkt een bijbaan te hebben bij onderzoeksbureau Bakkenist, nu net het bureau dat in Groningen politie en justitie onder de loep moet nemen.

Ambtenaren op het departement weten van Steenhuis' bijbaan, maar zeggen niets. Zoals dat gaat: de een was met zijn hoofd bij de aanstaande vakantie, de ander had het druk en heeft het 'glad vergeten'. Als toezichthouder op politie en justitie had Steenhuis zijn superieuren, Docters en Sorgdrager, aan die bijbaan moeten herinneren. Maar, verklaart hij later, dat zou maar gedoe geven. Stom, vinden alle betrokkenen later. Want dat gedoe komt er, als TV Noord de bijbaan onthult. Na veel commotie krijgt oud-Kamervoorzitter Dolman de opdracht de kwestie te onderzoeken.

Dolman zegt aan Steenhuis 48 uur leestijd toe om hem te tijd te geven een reactie voor te bereiden op zijn rapport over Steenhuis' bijbaan. Maar Sorgdrager is bang voor lekken naar de pers en zij wil het rapport-Dolman direct naar de Tweede Kamer sturen. En dus dreigt Steenhuis, tegen de zin van Docters, met een kort geding tegen zijn minister om een leespauze af te dwingen. De topambtenaar rebelleert tegen het politiek gezag. En dat loopt desastreus af.

Het Justitie-drama heeft alles van een boeiend toneelspel: een avondvullend programma waarbij de toeschouwer zich geen moment hoeft te vervelen. Het verhaalt over liefde, boosheid, verdriet, actie, politiek, vriendschap en macht. Het is wachten op de speelfilm.

Voorlopig is er slechts een serie verhalen in kranten en tijdschriften verschenen en anderhalf jaar geleden heeft een groep kunstenaars een website gebouwd op internet, waarbij mensen zelf het verhaal konden aanvullen. Sinds vandaag is er ook een boek over de affaire: Klem in de draaideur. Hoewel de titel een detectiveroman lijkt te beloven, krijgt de lezer een minutieuze beschrijving van het conflict voorgeschoteld, met nieuwe details en veelal bekende inzichten. Voor een romantische detective is het wellicht nog te vroeg.

Het is een vlot geschreven, journalistiek boek geworden. Tot op de laatste minuut hebben schrijvers Ad van Liempt en Ger van Westing geprobeerd te achterhalen wat er is gebeurd. Ze slagen daar goed, maar niet volledig in. Ze stuiten namelijk dikwijls op journalisten die hun bronnen beschermen en niet willen openbaren wie welke informatie op belangrijke momenten heeft gelekt. Zolang de bronnen zich niet bekend maken, wordt de volledige waarheid niet geopenbaard.

Het boek vult vele leemten op. Het toont beklemmend aan dat het conflict escaleerde door de grote rol van de media en een opeenstapeling van toevalligheden en misverstanden. Dat is overigens geen opzienbarende conclusie. Als meningsverschillen in alle rust en beslotenheid worden besproken, is de kans op een crisis geringer. Dat spreekt vanzelf.

Het boeiendste deel staat achter in het boek, waarin de schrijvers de rol van de ambtenaren, de politici, de voorlichters en de journalisten bespreken en de verschillende gebeurtenissen ontleden. Dat levert een mooi mea culpa op van Docters van Leeuwen. Wat de super-pg naderhand is aangewreven, is dat hij de bijbaan niet van begin af aan heeft ontraden en er later te weinig bij Steenhuis op heeft aangedrongen het kort geding in te slikken. Docters: 'Tachtig procent van de fouten die je maakt, is wegens te soft, twintig procent wegens te hard. Dit was er een uit de categorie: te soft. Ik had moeten zeggen: niet doen. Het mocht wel, het was wel te verdedigen, maar het past niet bij een procureur-generaal, het is niet goed, het is niet chic genoeg!'

De aanstekelijke beschouwing over de rol van de media moet het begin kunnen zijn van een stevig proefschrift over de te korte afstand die journalisten en kranten dikwijls innemen ten aanzien van hun bronnen die zij tegelijkertijd ook moeten beschermen.

Een interessant dilemma. Stel: Docters van Leeuwen geeft een journalist in het heetst van de strijd een schitterende primeur. Dat is zo'n verhaal waarmee de hoofdredacteur uitermate tevreden is en waardoor collega's je gaan prijzen. Docters is ook tevreden, zijn informatie komt prima in de krant. Dat is geen willekeurig voorbeeld. Maar de tegenpartij laat zich ook niet onbetuigd. Stel departementsvoorlichters worden eveneens actief in het verstrekken van voor de minister gunstige informatie. Spannende informatie lekt opeens uit naar andere kranten die zich op hun beurt committeren. Dit voorbeeld is evenmin willekeurig. Zo begint een mediaoorlog. Hoofdrolspelers gebruiken kranten die op hun beurt dankbaar primeurs brengen.

'Zedenverwildering' noemen Van Liempt en Westing de tendens van media zich met hun bronnen te identificeren. Vooral De Telegraaf en De Haagsche Courant krijgen er van langs. 'Journalistieke fouten zijn van alle tijden', analyseren de schrijvers. 'Kenmerkender is dat een aantal media zich in deze affaire heeft vastgeklit aan hun bronnen in ruil voor exclusieve primeurs. Het is een verschijnsel uit de sportjournalistiek, waar het al jaren profijtelijk wordt geacht zich totaal met de bron te identificeren.'

De schrijvers onthullen een interessante ontmoeting tussen Sorgdrager en haar collega-ministers van D66 als de strijd al eigenlijk is gestreden. Sorgdrager ziet het niet meer zitten en zij deelt mee dat zij gaat aftreden. Er is niemand die zegt: Winnie niet doen, houd vol. Voor Els Borst, Hans van Mierlo en Hans Wijers was het de langverwachte mededeling. Sorgdrager stond immers al jaren op het punt af te treden. Een beetje steun zou niet weg zijn geweest.

Toch belt ze nog even met premier Kok (PvdA) en vice-premier Dijkstal (VVD). Daar ontmoet Sorgdrager veel meer loyaliteit. De twee doorgewinterde politici drukken haar op het hart niet te wijken voor de heren van het Openbaar Ministerie. Een uurtje ligbad blijkt een heilzame werking te hebben: Sorgdrager volgt het advies van Kok en Dijkstal en blijft nog een paar maanden minister.

Van Liempt en Westing weten dat achter de steun van Dijkstal slechte gedachten schuilgaan. Het was vlak voor de verkiezingen en een zeer beschadigde Sorgdrager als minister is slechter voor D66 dan een Sorgdrager die de slachtofferrol zou kunnen spelen. Dat kwam de VVD-partijleider niet slecht uit.

Klem in de draaideur draagt bij aan de opheldering van veel onduidelijke momenten tijdens de crisis, die de schrijvers achter in het boek kort en duidelijk op een rij zetten. Sorgdrager wist vooral vaak van niks, Docters van Leeuwen had tactischer kunnen opereren en Steenhuis had niet van die wilde en domme acties moeten ondernemen. Dat beeld verandert niet als de schrijvers ooit nog eens alle feiten boven tafel weten te halen. Dan komen alleen sommige gebeurtenissen in een ander daglicht te staan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden