Column

'Zachte wetenschap' moet wel uitgelegd

De Nobelprijs voor natuurkunde gaat naar de ontdekkers van topologische faseovergangen. Het eerste deel van die zin is voor iedereen te snappen, het tweede deel niet. Maar omdat het eerste deel nieuws is, moet het NOS-journaal ook het tweede deel uitleggen - liefst binnen een minuut. Dat is onmogelijk, zeker als je het zelf ook niet begrijpt, maar gelukkig staat er een filmpje klaar van een Zweedse professor die illustreert wat 'topologie' is... aan de hand van broodjes! Nu snapt nog steeds niemand waar die Nobelprijs voor is, maar we hebben in elk geval gelachen.

Nobelprijswinnaar Ben Feringa Beeld ANP Handouts

Met niet-exacte wetenschap gaat dat heel anders. Dat snappen de mensen meteen, dus dat kan zonder uitleg op tv. Onderzoek heeft uitgewezen dat etnisch profileren zinloos is, het RIVM heeft berekend dat alcohol de maatschappij 2,5 miljard euro per jaar kost en als je een potlood in je mond doet zodat het lijkt alsof je lacht, vind je alles ook echt grappiger. Dergelijke 'zachte' wetenschap heeft het grote voordeel dat de leek er direct 'iets mee kan' - ideaal als nieuwsberichtje dus. Maar zachte wetenschap heeft ook een groot nadeel: het is vaak onzin.

Van het beroemde glimlachonderzoek uit 1988 is dat inmiddels duidelijk, het blijkt niet te herhalen. Geeft niks, kun je zeggen, het was maar een proefje. Maar op dit ene proefje is tientallen jaren voortgebouwd zonder dat iemand het merkte. Wat zegt dat over deze tak van wetenschap? De reactie van hoogleraar sociale psychologie Tony Manstead is wat dat betreft tekenend. In plaats van blij te zijn dat er een stukje onzin uit zijn vakgebied is weggesneden, noemt hij het 'verdrietig' (Volkskrant, 6 oktober): 'Dit was een klassiek, zeer beroemd experiment. Dat gaat nu verloren.'

In het grote medisch-sociaal-economisch-psychologische RIVM-rapport naar de maatschappelijke kosten van alcohol zitten ook rare stukjes. Zo zou, naast alle kosten, ook het genot zijn meegewogen dat mensen ervaren als ze drinken. Dat kan helemaal niet, maar de onderzoekers schatten dat wij ongeveer 3,8 miljard euro netto plezier beleven aan drank. Leuk, maar volgens mij zit ik daar in mijn eentje al op.

Etnisch profileren is geen onzin. Het is echt, en fout. Maar hoe vaak gebeurt het en heeft het ook nut? Deze week werd een rapport gepresenteerd alsof dat nu is opgehelderd, maar de makers blijken slechts dertig diensten met de politie te hebben meegelopen. In die tijd hebben agenten 174 keer ingegrepen, waarvan slechts 14 keer op basis van 'profileren', en dáárvan is dan weer een deel etnisch. Het onderzoek is 250 pagina's dik - uiteraard valt het woord 'paradigmashift' en wordt Foucault aangehaald - maar de statistieken verdienen dus een flink korreltje zout.

Het journaal kan niet elk Nobelprijswinnend onderzoek uitleggen. Dat is jammer, maar onvermijdelijk. En topologische faseovergangen redden zich ook wel zonder Dionne Stax. Maar dat 'zachte' wetenschap vaak worden doorverteld en afgedrukt zonder uitleg of kritiek, is onnodig. En veel erger, juist omdat iedereen er meteen iets mee 'kan'.

Jonathan van het Reve op Twitter: @JvhReve

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden