Word je minder agressief door gezonde voeding?

Kan gezonde voeding helpen agressie te verminderen? Ja, volgens een intrigerend onderzoek van Justitie. Om het zeker te weten, krijgen straks - een wereldwijd unicum - gedetineerden en psychiatrisch patiënten in het hele land voedingssupplementen.

Beeld Aisha Zeijpveld

Een gevangenisdirecteur en een psychiater vertellen over agressie in hun instellingen en leggen uit waarom zij graag meedoen aan het experiment met gezonde voeding.

als groenten en fruit beschermen tegen kanker, calcium goed is voor sterke botten en visvetzuren hart- en vaatziekten kunnen voorkomen, dan is er misschien ook krachtvoer voor het brein. Niet dat ons IQ omhoog schiet van een dagelijkse portie blauwe bessen, de vraag van wetenschappers is vooral: wat doet een ongezond voedingspatroon met dat complexe regelcentrum in het hoofd? Als een menu van vet en suiker ons lijf uitwoont, kunnen onze hersenen daar dan ook zo'n opdonder van krijgen dat ons gedrag erdoor verandert? En kan een gezond dieet dat dan herstellen?

Op hun werkkamer in het Leidse LUMC leggen psychiater Erik Giltay en neuropsycholoog Anke Schat twee capsules op tafel: een doorzichtige met daarin een cocktail van twee visvetzuren en een donkerbruine die 22 vitamines en mineralen bevat. De pillen worden binnenkort verstrekt aan een paar honderd psychiatrische patiënten in ggz-klinieken door het hele land. Doel: uitzoeken of betere voeding leidt tot minder agressie, een groot probleem in de psychiatrie.

Een maaltijd in de Oyerhoek-gevangenis in Zutphen.Beeld .

Marge van de samenleving

Even verderop, op het ministerie van Veiligheid en Justitie in Den Haag, haalt onderzoeker Ap Zaalberg een doos tevoorschijn met tientallen zakjes pillen. Ze werden gebruikt bij het gevangenisonderzoek naar voeding en gewelddadig gedrag dat hij een paar jaar geleden uitvoerde in acht Nederlandse penitentiaire inrichtingen. Zaalberg, werkzaam bij het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatie Centrum van het ministerie, raakte gegrepen door het onderwerp en promoveerde er onlangs op aan de Nijmeegse Radboud Universiteit. Zijn conclusie: gedetineerden die voedingssupplementen krijgen, vertonen minder gewelddadig gedrag.

Het ministerie is zo enthousiast over dat resultaat dat het onderzoek een stevig vervolg krijgt: vijf penitentiaire inrichtingen en twee jeugdinrichtingen gaan een tijdlang voedingssupplementen verstrekken en bijhouden hoe dat uitpakt op het aantal incidenten. Een wereldwijd unicum, de overheid betaalt.

Gevangenissen en ggz-klinieken tellen een oververtegenwoordiging van mensen uit de marge van de samenleving en in die marge heeft gezond gedrag geen prioriteit. Giltay en Schat deden mee aan een onderzoek bij ruim twintig psychiatrisch patiënten en ontdekten dat ze vaak te weinig voedingsstoffen binnen krijgen. De medicijnen die patiënten gebruiken kunnen daar een rol bij spelen: die versterken de hunkering naar zoet en vet, leggen ze uit.

Een maaltijd in de Oyerhoek-gevangenis in Zutphen.Beeld .

Geheim wapen van de overheid

Voorafgaand aan hun supplementenonderzoek zochten ze uit hoe vaak agressie in de ggz voorkomt. Bij drie opname-afdelingen voor psychiatrische patiënten registreerden ze het aantal incidenten . Ze telden er ruim honderd per patiënt per jaar, variërend van schelden tot gewelddadig gedrag en zelfbeschadiging. In penitentiaire inrichtingen is sprake van minder geweld maar toch worden de meeste medewerkers regelmatig geconfronteerd met fysieke en verbale agressie .

Ze zijn voorzichtig in Leiden en Den Haag, ze willen niet gezegd hebben dat de misdaadcijfers zijn gestegen doordat we massaal fastfood zijn gaan eten. Maar voedingssupplementen zijn veilig, eenvoudig toe te dienen en goedkoop, ze kosten niet meer dan een euro per dag per gedetineerde of patiënt. Als een handvol supplementen kan helpen om de agressie maar een paar procent te beteugelen, zeggen ze, dan scheelt dat veel zorgen en een hoop geld.

De belangstelling voor het onderwerp ontstond in de zomer van 2002 toen de Britse media berichtten over een voedingsonderzoek in de jeugdgevangenis van Aylesbury in Buckinghamshire. Voormalig reclasseringsambtenaar Bernard Gesch had ruim tweehonderd jonge gedetineerden verdeeld in twee groepen en ze drie maanden lang voedingssupplementen of een placebo gegeven. Het aantal gewelds incidenten was in de supplementengroep met 26 procent gedaald ten opzichte van de placebogroep, concludeerde hij in een publicatie in het British Journal of Psychiatry. 'Gezonde voeding zou wel eens het geheime wapen van de overheid kunnen zijn tegen de misdaad', schreef de BBC.

Het CDA stelde Kamervragen: was dat ook geen goed idee voor Nederland? Beleidsmedewerker Ap Zaalberg kreeg de vragen toevallig op zijn bureau. Hij moest ze beantwoorden, namens de minister, en hij weet nog wat hij dacht toen hij eraan begon: 'Vast een raar homeopathisch verhaal.' Totdat hij las dat achter de Britse studie 'echte wetenschap' zat. Toepassing in Nederlandse gevangenissen was niet aan de orde, begreep hij al snel. De studie moest hier eerst maar eens worden herhaald voordat er aan beleid kon worden gedacht. 'De coördinerend psycholoog van het gevangeniswezen zei me: dit kunnen we uitbesteden aan een universiteit, maar we kunnen het ook zelf doen.'

Een maaltijd in de Oyerhoek-gevangenis in Zutphen.Beeld .

En zo kreeg Zaalberg plots de leiding over een intrigerend onderzoek: 221 gedetineerden in acht instellingen slikten een tot drie maanden lang tijdens de warme lunch acht pillen. Een justitiemedewerker reed maandenlang het hele land door met zakjes capsules. Of die nep waren of echt, en dus visvetzuren, vitamines en mineralen bevatten, wist niemand, zelfs het personeel niet. Zaalberg koos voor onderzoek op afdelingen met louter jong-volwassenen. In die groep komen de meeste incidenten voor, legt hij uit, en daarom zou daar een mogelijk effect statistisch gezien het beste aantoonbaar zijn.

Effectief

Als de gedetineerden de pillen netjes slikten, kregen ze wekelijks een beloning in de vorm van een telefoonkaart. 'Er waren gedetineerden die alleen meededen voor de kaart', vertelt Zaalberg, 'maar ook jongens die zeiden: ik heb een kort lontje en daar heb ik last van. Als hier een experiment wordt gedaan dat mij kan helpen, dan doe ik mee.'

Gezonde voeding leek inderdaad effectief: in de groep die de supplementen had geslikt, daalde het aantal incidenten met 34 procent terwijl in de placebogroep dat aantal juist steeg, met 14 procent. Alleen de vragenlijsten die de gedetineerden voor en na het onderzoek hadden ingevuld, verschilden niet in uitkomst: hun agressieniveau was niet veranderd en hun psychische klachten waren niet verminderd. Maar, zegt Zaalberg, voor het personeel en de andere gedetineerden is het aantal incidenten veel relevanter: 'Die incidenten worden beschouwd als ontregelend en gevaarlijk.'

Zo bood, tien jaar na het Britse gevangenisonderzoek, een vergelijkbare Nederlandse studie dezelfde resultaten en daarmee, zegt Zaalberg, kon de stap naar de praktijk worden gezet. 'Heeft Buikhuisen toch nog gelijk gekregen', schreef de secretaris-generaal van het ministerie in de kantlijn van de studie toen hij de resultaten onder ogen kreeg. Criminoloog Wouter Buikhuisen wilde ruim dertig jaar geleden onderzoek doen naar de biologische factoren van crimineel gedrag en stelde onder meer voedingsexperimenten voor bij delinquenten. Maar zijn voorstellen botsten met de tijdsgeest en hij oogstte zoveel hoon en haat dat hij de wetenschap verliet.

Aan dezelfde universiteit waar Buikhuisen ooit zijn omstreden onderzoek wilde doen, gaan nu twee jonge wetenschappers verder op zijn pad. Psychiater Giltay en neuropsycholoog Schat gaan onderzoek doen bij tweehonderd psychiatrische patiënten. Zeven ggz-klinieken hebben zich al bereid getoond om mee te werken. De patiënten krijgen een half jaar lang dagelijks supplementen of een placebo. Aan het begin en aan het eind van de studie wordt hun bloed onderzocht, om het gehalte aan voedingsstoffen te beoordelen. Het personeel registreert het aantal incidenten en de patiënten vullen vragenlijsten in over hun gemoedstoestand. Wie meedoet, krijgt punten waarmee uiteindelijk cadeaubonnen kunnen worden verdiend.

Verklikkersplacebo

De komende maanden is het zaak om een goede placebo te laten maken, zegt Giltay lachend. Binnenkort spreken ze met Zaalberg over zijn onderzoek. Die kampte, zo weten ze, met een verklikkersplacebo óf met bijdehante gedetineerden. Toen de gevangenen na afloop van de studie werd gevraagd of ze dachten placebo's of supplementen te hebben geslikt, raadde driekwart het goed. Hadden ze gegokt, dan was dat 50 procent geweest. Zaalberg hoorde dat de gevangenen er een studie van maakten: ze vergeleken de kleur van hun urine en zelfs de geur van hun winden. 'Hoe ze erachter zijn gekomen, is niet van belang. Sommigen hadden het door en dat kan de resultaten hebben beïnvloed.'

Een maaltijd in de Oyerhoek-gevangenis in Zutphen.Beeld .

Daarom blijft hij voorzichtig: de trots van de justitiemedewerker die zijn onderzoek ziet landen, gaat gepaard met de scepsis van de wetenschapper die beseft dat steviger bewijs gewenst is. Dat bewijs moet komen uit het vervolgonderzoek in zeven Nederlandse inrichtingen. De komende jaren gaan onafhankelijke wetenschappers daar de effecten van de supplementen toetsen.

Ook Groot-Brittannië is op herhaling gegaan. Oud-reclasseringsmedewerker Gesch heeft zijn gevangenisonderzoek uit 2002 herhaald, in een verbeterde versie: in drie instellingen, met bloedonderzoek en neurocognitieve testen. 'Een rijke studie', zegt Zaalberg. De resultaten worden binnenkort verwacht.

Voorlopig, schrijft hij in zijn proefschrift, is een gezond dieet vooral van belang om het fysieke gestel van gevangenen te verbeteren. Als ook het brein daarvan profiteert, is dat mooi meegenomen.

Ruut Bernsen, directeur van penitentiaire inrichting De Achterhoek:

'Er zijn zoveel gedetineerden die eigenlijk helemaal niet in de gevangenis thuishoren en het is onze taak ervoor te zorgen dat de mannen hier niet terugkeren. Als voedingssupplementen kunnen helpen om hun gedrag te verbeteren, ben ik graag bereid dat uit te proberen.

'Goed, het zijn wel criminelen, ze hebben iets gedaan wat niet mag, maar het zijn lang niet allemaal berekenende boeven, zoals de buitenwereld vaak denkt, verre van dat. Van de gedetineerden in onze instellingen heeft zo'n 70 procent bijkomende problemen: ze zijn verslaafd, hebben een psychiatrische aandoening. Als ik zie hoeveel medicatie wij voorschrijven: antidepressiva, slaappillen, kalmeringsmiddelen, medicijnen tegen adhd.

'Bij ons komt minder agressie voor dan in de geestelijke gezondheidszorg. Het is hier 98 procent van de tijd erg rustig, maar 2 procent van de tijd moeten we scherp zijn. Er zijn toch met enige regelmaat incidenten. Dit weekend hadden we twee vechtpartijen, er zitten nu vier mannen in een strafcel. Dat is onaangenaam voor ze en dan druk ik me mild uit. Het zijn vooral de jonge jongens die agressief zijn. Die zitten wat hoger op de apenrots, gaan elkaar sneller te lijf. En we hebben zoveel nationaliteiten hier, dat gaat ook niet altijd samen.

'De maaltijden in onze instelling voldoen aan de eisen voor gezonde voeding. Ik eet weleens mee, maar heel erg smakelijk is het niet altijd. Er wordt ook bezuinigd op de voeding, als ik zie hoe weinig geld we er nog aan uitgeven. Gedetineerden mogen zelf koken en doen dat ook vaak. We hebben in elke vleugel keukens, er is een winkeltje. Ze verdienen geld door te werken en daarmee kunnen ze boodschappen doen. Het eten dat ze zelf bereiden is vermoedelijk verser, maar of het veel gezonder is? Vis bijvoorbeeld eten ze nauwelijks. Vis is duur, ze hebben liever gehakt. En het assortiment in de gevangenissupermarkt is niet al te groot. Er zijn immers maar tweehonderd klanten.

'Onze afdelingshoofden zijn nu bezig om gedetineerden te motiveren mee te doen aan het onderzoek. Ik ben benieuwd hoe het zal verlopen. Wij kunnen de deuren van de instelling openen, maar garanties kunnen we niet geven. Zijn de gedetineerden te vertrouwen? Doen ze eerlijk mee of verstoppen ze de pillen, of ruilen ze hun pillen met die van anderen? We houden geen toezicht op de maaltijden, dus we controleren niet of ze de supplementen echt innemen. Misschien kunnen ze tegelijk met hun medicijnen worden gegeven. Hoewel dat ook geen zekerheid biedt. Er zijn gedetineerden die de pillen onder hun tong stoppen. Een pil is ook handelswaar.

En toch is het de moeite van het proberen zeer waard. Ik ben erg in voor dit soort experimenten. Ik wil met alle mogelijkheden die ik heb de mannen een beter leven geven.'

Jan Bogers, psychiater in GGZ-kliniek Rivierduinen in Oegstgeest:

'Agressie komt bij ons veel voor en incidenten hebben gevolgen voor de hele afdeling. De 36 patiënten die bij ons verblijven hebben vaak schizofrenie, gebruiken drugs of hebben een ernstige persoonlijkheidsstoornis. Zeker 80 procent van hen vertoont agressief gedrag.

'Daar lijden ze zelf in de eerste plaats onder. Ze krijgen soms klappen terug van andere patiënten, raken zelf gewond of hebben spijt. Het is bovendien vernederend en traumatiserend als wordt ingegrepen, medicijnen worden ingespoten of als ze, soms tijdelijk, worden afgezonderd. Ook geweld tegen zichzelf rekenen we mee als agressie. Er zijn patiënten die zichzelf beschadigen of een zelfmoordpoging doen. De andere patiënten raken ook uit balans. Ze zijn tot elkaar veroordeeld, moeten samen tijd doorbrengen.

'Voor het personeel is agressie een dagelijks terugkerend probleem. Incidenten kosten energie, tijd en geld. We moeten patiënten kalmeren, we houden een nabespreking met zijn allen, personeel raakt soms gewond en moet worden behandeld, af en toe komen hulpverleners in de ziektewet, ook om psychische redenen. Daarom is ons personeel ook zo enthousiast over dit onderzoek. We doen van alles om de agressie op de afdeling te verminderen, wat niet gemakkelijk is, maar supplementen geven, dat is niet erg ingewikkeld. Als ze maar een beetje helpen, zou dat al prachtig zijn.

'Natuurlijk krijgen de patiënten een gezonde maaltijd met veel verse groente, soms vis, maar er zijn er genoeg die regelmatig naar de snackbar gaan. Die vrijheid hebben ze. Sommige patiënten krijgen kookgeld en maken hun eigen maaltijd. Het levert een dilemma op. We juichen het toe dat ze initiatief tonen maar ze maken vaak niet de meest gezonde keuzes.

'Het is een moeilijke doelgroep, de meesten zeggen overal onmiddellijk nee tegen. Ze wantrouwen onze goede bedoelingen en hun gedragsstoornis helpt ook niet mee. Sommigen ontkennen ziek te zijn. Maar ze komen langzaam los en zijn gemotiveerd om mee te werken. We hebben dit jaar een verkennend onderzoek gedaan waar eerst geen animo voor was. Totdat ze er onderling over begonnen te praten en toen wilde bijna iedereen meedoen. Wat meehelpt: het onderzoek is niet erg bedreigend. Een voedingssupplement is minder beladen dan een medicijn voor een ziekte waarvan ze denken dat ze die niet hebben.'

Bereiken de stoffen echt de hersenen?

Voedingswetenschapper Marianne Geleijnse houdt een slag om de arm bij het onderzoek.

Hersenen zijn een vet orgaan. 'Haal je het vocht eruit dan houd je de helft aan vet over', zegt psychiater Erik Giltay. Er zitten bijvoorbeeld veel omega 3-vetzuren in de isolatielaag om de uitlopers van zenuwcellen, legt hij uit. Zenuwcellen communiceren via die uitlopers en zonder isolatielaag gaat de overdracht van prikkels stroever. Ook de ionkanalen in de celwand van de zenuwcellen zijn omgeven met vetzuren. De vetzuren beïnvloeden de functie van de kanalen, die belangrijk zijn voor het doorgeven van elektrische signalen. Verder zijn vitamines en mineralen essentieel voor een goede werking van het zenuwstelsel.

De supplementen die in ggz-klinieken en de gevangenissen worden gebruikt, bevatten 400 tot 800 milligram van de visvetzuren DHA en EPA en ruim twintig vitamines en mineralen, zoals calcium, zink en magnesium. Bereiken die stoffen de hersenen en beïnvloeden ze daar het gedrag? Voedingswetenschapper Marianne Geleijnse van Wageningen Universiteit vindt het een 'spannende hypothese' maar houdt wel een grote slag om de arm.

De hersenen hebben voeding nodig om te functioneren, zegt ze, maar niet alles wat we eten komt in de hersenen terecht. De bloed-breinbarrière is selectief in het doorlaten van stoffen. En veganisten, die vlees noch vis eten, hebben toch geen tekort aan omega 3-vet in hun hersenen, onderstreept ze.

Niet alleen het brein

Voeding, of een gebrek daaraan, kan zeker invloed hebben op ons gedrag, zegt Geleijnse. Wie niet genoeg eet, wordt prikkelbaar, kinderen die niet ontbijten presteren minder op school, ondervoede kinderen worden zelfs apathisch, terwijl een stuk chocola juist een plezierig gevoel geeft. Maar ontstaan blijdschap, chagrijn of agressie louter in het hoofd, doordat voedingstoffen de hersenen wel of niet bereiken of speelt de rest van het lijf ook een rol?

Geleijnse wijst op de rol van de darmen, die door wetenschappers worden gezien als 'het tweede brein'. Darmen communiceren met de hersenen, legt ze uit: via het zenuwstelsel in de darmen gaan er signalen naar het brein. De darmen scannen onze maaltijden en de samenstelling van het bacteriemengsel in de ingewanden heeft invloed op hoe we ons voelen. Maar ook voor bijvoorbeeld spierkracht is voeding nodig. 'Mensen met bloedarmoede vertonen ook ander gedrag, maar dat heeft niets te maken met een gebrek aan stoffen in de hersenen.'

Geleijnse was aanvankelijk betrokken bij het gevangenisonderzoek maar haakte af omdat ze de opzet te beperkt vond. Zo werd er geen informatie verzameld over de voedingsstatus van de gevangenen. Hadden ze echt wel een tekort aan voedingsstoffen en werd dat opgelost met de supplementen? Enthousiaster is ze over het onderzoek in de ggz-klinieken, waarvan ze medeprojectleider is geworden. Daarvoor wordt bij alle patiënten wel het bloed onderzocht.

Het verband tussen voeding en gedrag blijft bij mensen lastig te onderzoeken, zegt ze. Of het nu gaat om adhd, autisme, agressie of cognitieve achteruitgang bij ouderen, de resultaten van internationale studies lopen zo sterk uiteen dat gerust mag worden gezegd dat bewijs ontbreekt. Misschien moeten de misdaadstatistieken er eens op worden nageslagen, zegt Geleijnse: komt in landen met ondervoeding meer criminaliteit voor? Ze denkt dat bij agressie voedingsstoffen wel een rol spelen: 'Maar de alcohol zou weleens belangrijker kunnen zijn dan de vetzuren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden