'Willem van Oranje was opportunist met dictatoriale trekjes'

Willem van Oranje was geen idealist maar een opportunist met dictatoriale trekjes. Voor veel van zijn tijdgenoten was hij niet de held die het nageslacht in hem ziet. Dat stelden Aron Brouwer (25) en Marthijn Wouters (23) vast na bestudering van de 13 duizend brieven van de Vader des Vaderlands die behouden zijn gebleven.

Aron Brouwer (bruin haar) Marthijn Wouters (blond haar) - twee jonge historici die een oneerbiedige biografie hebben geschreven van Willem van Oranje.Beeld Aurélie Geurts

Wouters heeft zijn studie geschiedenis onderbroken om zich aan de muziek te kunnen wijden. Brouwer is nog niet afgestudeerd. Dit heeft hen er niet van weerhouden om een biografie van Oranje te schrijven. Omdat de persoon hen boeit vanaf het moment waarop ze, als leerlingen van het Alkmaarse Murmellius gymnasium, een (driemaal bekroond) profielwerkstuk over hem schreven. Maar met hun boek hopen ze vooral te verhinderen dat de Nederlanders nog langer aan de mythes over de Vader des Vaderlands worden blootgesteld.

Dit najaar gaat een nieuwe film over Willem van Oranje in première, met Barry Atsma in de hoofdrol, waarin Willem wederom als onbaatzuchtige verdediger van de godsdienstvrijheid lijkt te gaan figureren. Maar tegen die voorstelling van zaken zijn Brouwer en Wouters met hun boek in het geweer gekomen. Mogelijk kan Pim van Hoeve, regisseur van de biopic van Willem van Oranje, er nog zijn voordeel mee doen en de filmliefhebber behoeden voor een kloon van Michiel de Ruyter, die volgens Wouters 'slechts ironisch genietbaar was' - nog afgezien van het feit dat de zeeheld voor hem de man van de Jumboreclame bleef. Met snor, dat wel.

Over Willem van Oranje zijn in het verleden al oneerbiedige boeken verschenen. In de negentiende eeuw poneerde de rooms-katholieke historicus Nuyens de, toentertijd nogal gewaagde, stelling dat Willem van Oranje de eigen bevolking had geterroriseerd. In 2007 betoogde de historicus Leo Adriaenssen (1945-2012) dat de misdrijven van Willem van Oranje niet onderdeden voor die van Stalin. Maar de gangbare opvatting is nog steeds dat Willem van Oranje een man was die zijn eigen belangen ondergeschikt heeft gemaakt aan die van zijn uitgeknepen en vervolgde landgenoten. In 2004 werd hij dan ook tot 'grootste Nederlander'* verkozen.

Brouwer en Wouters betwisten niet dat Oranje het verloop van de Nederlandse Opstand tegen het Spaans bewind heeft bepaald, en evenmin dat hij in zijn tijd een belangrijke figuur was op het Europees toneel. Sterker: als krijgsheer en - vooral - diplomaat van de Habsburgers heeft Oranje in de jaren voor de Opstand een vergeten rol gespeeld, bijvoorbeeld bij de totstandkoming van de Vrede van Cateau-Cambrésis (tussen Spanje en Frankrijk) in 1559. Maar wat zijn rol ook was, welk geloof hij ook aanhing en welke meester hij ook diende: steeds was eigenbelang zijn drijfveer en was opportunisme bepalend voor zijn handelen. 'Willem van Oranje vocht zijn strijd (...) nooit voor ons, of voor Nederland of voor ook maar enig ideaal', schrijven Brouwer en Wouters. Daarmee onderscheidt hij zich niet wezenlijk van de machiavellisten die elkaar destijds overal voor de voeten liepen, maar evenmin was hij de dienstbare voorvechter van mooie idealen waarvoor hij nog altijd doorgaat.

Willem van Oranje, 1934 Synopsis Het leven van prins Willem van Oranje (1533-1584) wordt vanaf zijn geboorte tot zijn gewelddadige dood in beeld gebracht. Daarbij gaat het nauwelijks om zijn privéleven. De nadruk ligt vooral op de staatsman, die de Staten van Holland van de Spaanse bezettingen de inquisitie wil bevrijden.

Neem de vrede van Cateau-Cambrésis, waarvan hij - in dienst van zijn latere vijand Filips II - de wegbereider was. Voor zijn inspanningen had hij een particulier motief: de teruggave van het prinsdom Orange, dat hem eerder door de Franse koning was ontnomen. Vooral als pleitbezorger van godsdienst- en gewetensvrijheid wordt de rol van Willem van Oranje verfraaid. Dat ondervonden Wouters en Brouwer een jaar of zes geleden al toen ze, 'met Justin Bieber-kapsel', bij de documentatie van hun profielwerkstuk in het regionaal archief van Alkmaar een door hem ondertekend document aantroffen waarmee hij calvinisten toestond de (rooms-katholieke) Latijnse School te onteigenen - in de wetenschap dat de overdracht van bezit meestal met plunderingen gepaard ging.

Dat patroon was overal zichtbaar waar de opstand woedde, zeggen de auteurs. 'In alle steden waar de opstandelingen de macht grepen, beloofde Willem van Oranje met zogenoemde Statisfacties de rechten van de katholieken te zullen respecteren, maar vrijwel nergens kwam hij die belofte na. En hij wekte niet de indruk daarover in gewetensnood te verkeren. Plunderingen waren integraal bestanddeel van de opstand.'

Bij alles wat Oranje deed of naliet, speelde geloofsovertuiging een ondergeschikte rol, menen Brouwer en Wouters. Getuige alleen al het feit dat hij eerder in zijn prinsdom Orange, na overleg met de paus, energiek (calvinistische) ketters had vervolgd. Aanvankelijk nam hij afstand van de geuzen en gaf hij opdracht deelnemers aan de Beeldenstorm (de verwoesting van katholieke kerken en kloosters) te executeren. Hij sloot zich pas bij de calvinisten aan toen hij de steun van andere opstandelingen verloor. Oranje veranderde van religie 'als van een kleed', stelde predikant Petrus Datheen (de mogelijke auteur van het Wilhelmus) afkeurend vast. Hij maakte 'van staat en nut zijn afgod'.

Veel medestanders van Oranje vroegen zich vertwijfeld af in hoeverre hij zich nog van de tirannieke Filips II onderscheidde. Hij eiste dictatoriale bevoegdheden op voor zichzelf, hij verlangde een eed van trouw (aan hem persoonlijk) van de stadsbestuurders, zette 'eedweigeraars' gevangen, hij voerde oorlog toen de burgers de oorlog moe waren en hij legerde huurlingen in steden die eerder in opstand waren gekomen tegen de 'vreemde troepen' van Filips II. 'Oranje had de touwtjes in handen zoals zelfs Filips II dat nooit had gehad.'

Aron Brouwer en Marthijn Wouters.Beeld Aurélie Geurts

Intussen was zijn beloftevolle opstand veranderd in een vuile burgeroorlog. Daarvan ondervonden bijvoorbeeld de bewoners van het platteland rondom Den Bosch de gevolgen. Tijdens de belegering van die stad moesten zij, tot ver voorbij de fiscale pijngrens, aan de legers van beide kanten belastingen en beschermingsgeld betalen. Oranje zette hun land geregeld onder water - een strategie waar de Spanjaarden uit compassie met de bevolking van zouden hebben afgezien.

Nee, sympathie hebben Aron Brouwer en Marthijn Wouters niet voor Willem van Oranje opgevat. 'Maar in zijn wendbaarheid was hij wel veel interessanter dan het gros van zijn tijdgenoten. Bij het lezen van zijn brieven waanden we ons in een aflevering van de Game of Thrones.'

Aron Brouwer, Marthijn Wouters; Willem van Oranje, de opportunistische Vader des Vaderlands; Nieuw Amsterdam uitgevers; 19,99 euro.


Sterfscene

Vele generaties Nederlanders zijn in de waan gelaten dat Willem van Oranje, nadat hij op 10 juli 1584 in het trappenhuis van het Prinsenhof in Delft door de kogels van Balthasar Gerards was geveld, nog welluidende laatste woorden heeft kunnen prevelen (in het Frans): 'mijn God, heb medelijden met mij en dit arme volk'. Als hij deze woorden al zou hebben uitgesproken, is dat wellicht bij een eerdere aanslag op zijn leven - in 1582 - gebeurd. De treurnis over zijn dood ging vermoedelijk minder diep dan dichter P.C. Hooft een halve eeuw later zou suggereren: 'Immers dit zal niemand loochenen, dat geen vorst onder de zon ooit vuriger bemind, en hoger geachte mocht worden van zijn onderdanen, dan Zijne Doorluchtigheid geweest is van Hollanders en Zeeuwen.' In werkelijkheid was Willem in zijn laatste levensjaren dermate ongeliefd, dat hij zich in zijn woonplaats Delft niet zonder begeleiding op straat kon begeven.

Willem van Oranje.

Films

De eerste speelfilm over Willem van Oranje werd uitgebracht in 1934, in de schaduw van de economische crisis. Het was de eerste in Nederland geproduceerde geluidsfilm (nadat twee eerdere pogingen om een geluidsfilm te produceren waren mislukt). Toch was Willem de Zwijger - een plichtmatig en plechtstatig heldenepos - commercieel geen succes. De beduidend vrolijker film De Jantjes voorzag in een grotere behoefte. Vijftig jaar later, in 1984, werd op de Nederlandse en Vlaamse televisie te tiendelige dramaserie Willem van Oranje uitgezonden (met Jeroen Krabbé als de jonge - en onstuimige - Willem). In de serie lag de nadruk op de ontwikkeling van Willem van Oranje van feestnummer tot gewetensvol vrijheidsstrijder.

Willem van Oranje geregisseerd door Walter van der Kamp met Jeroen Krabbé, Willem Nijholt en Linda van Dyck.

'De zwijger'

Voor de bijnaam van Willem van Oranje, de Zwijger, doen verschillende verklaringen de ronde. Een daarvan is dat Willem zich als jonge prins moeilijk in het Frans - de hoftaal bij uitstek - kon uiten en daarom liever zijn mond hield. Een meer gangbare verklaring is dat Willem - meer een diplomaat dan een krijgsman - vaak en langdurig zweeg over zijn plannen om zo vrijheid van handelen te behouden.

Willem van Oranje en Filips II

De laatste fysieke ontmoeting van Willem van Oranje en de Spaanse koning Filips II op de kade van Vlissingen, 25 augustus 1559. Willem van Oranje maakte namens de Staten Generaal bezwaar tegen de inbreuk die de koning op hun autonomie zou plegen. Filips zou Willem daarop hebben vastgepakt onder de uitroep: 'Niet de Staten, maar jij, jij, jij.' Anders dan deze prent suggereert, zou het nog jaren duren voordat het tot een breuk tussen beiden zou komen. Willem poogde nog leningen voor Filips los te praten (onder andere in Engeland) en presenteerde zich herhaaldelijk en ongevraagd als loyaal katholiek.

'Oranje had de touwtjes in handen zoals zelfs Filips II dat nooit had gehad.'
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden