Wie worden de Nobelprijswinnaars van dit jaar?

Voorbeschouwing

Jennifer Doudna wint volgende week een Nobelprijs. Net als de mannen die bedachten hoe je de rillingen van het heelal meet. Althans, dat voorspellen Nederlandse topwetenschappers.

Beeld Martyn F Overweel

'Beste Martijn, dank voor je mail. Net als bijna iedereen heb ik geen enkel inzicht in wie er dit jaar in aanmerking zou komen voor een Nobelprijs. Wetenschappers kunnen niet gokken, want dan kun je beter carrière maken in Las Vegas.' Aldus in een mail René Janssen, chemicus aan de Technische Universiteit Eindhoven en winnaar van een Spinozapremie 2015, vaak de 'Nederlandse Nobelprijs' genoemd. Van hem, kortom, geen Nobelprijsvoorspelling dit jaar. En nee, ook geen nominatie; er zijn immers zo veel fantastische geleerden en maar zo weinig Nobelprijzen.

Iets vergelijkbaars schrijft de Groningse nanochemicus Ben Feringa, Spinozapremie 2004. 'Ik waag me er niet aan.' Of anders Gerard 't Hooft, de enige Spinozaprijswinnaar (1995) die een Nobelprijs won (1999): 'Er zijn meer geweldige mensen die geen Nobelprijs krijgen dan wel.' Of de in bijbelse bewoordingen gestelde mail van de Nijmeegse fysicus Theo Rasing: 'Velen zijn geroepen maar slechts weinigen uitverkoren.'

Kandidaten te over

De Volkskrant vroeg de laatste weken alle winnaars van die hoogste wetenschappelijke onderscheiding in Nederland hun prognose voor de Nobelprijzen 2016. Vanaf maandag worden die weer bekend, in de vertrouwde vaste volgorde: eerst geneeskunde, dan dinsdag natuurkunde, woensdag scheikunde, donderdag (mogelijk, altijd een verrassing) literatuur, en vrijdag vrede. De maandag erop volgt ten slotte economie. Dagelijks rond half twaalf is er de scène met de gesloten deur, en dan de secretaris van het Nobelcomité die in Stockholm de bekendmaking leidt. Camera's snorren, nerveuze journalisten tikken hun tweets en stukken nog terwijl hij praat. Wie zijn deze winnaars? Waarvoor krijgen ze de prijs precies? Wereldnieuws, altijd.

Maar zijn de winnaars te voorspellen? Of is het inderdaad een gokspel, voorspellen wat er komen gaat?

Over de vijver waarin we vissen moeten, bestaat in de wetenschappen nauwelijks onenigheid: iedereen weet wie de leiders in het veld zijn. Vraag is meer welk veld het Nobelcomité dit jaar zal kiezen; behalve de nieuwe nominaties van dit jaar, ingediend door wetenschappelijke academies, genodigde hoogleraren, oud-Nobelprijswinnaars, is er ook de lange, lange lijst met bijna-winnaars van alle voorgaande rondes. Kandidaten te over.

Vrede

De Nobelprijs voor de Vrede, toegekend door het Noorse parlement, is voor het grote publiek verreweg de bekendste. Speculaties zijn er elk jaar te over. Koploper bij de bookmakers: de Griekse eilanders, die de vloed aan vluchtelingen zo humaan opvingen. Daarnaast worden onder meer genoemd de Congolese gynaecoloog en mensenrechtenactivist Denis Mukwege, paus Franciscus en de Duitse bondskanselier Angela Merkel. Een grapje sluit bij Ladbrokes de lijst af. Duizend tegen 1 als Donald Trump, echt genomineerd, het wordt. Niet op de Ladbrokes-lijst, maar zeker een prijs waard: VN-diplomate Sigrid Kaag, vindt conflictexpert en rector aan de Universiteit Maastricht Rianne Letschert. Zij weet de vrede te bewaren in kruitvat Libanon en ruimde eerder in Syrië de chemische wapens op.

Eén ding is zeker, in de wetenschappen winnen nooit outsiders, zegt de Nijmeegse microbioloog (Spinoza 2012) Mike Jetten in zijn reactie. 'Ik weet niet echt namen, maar kijk vooral eens naar de winnaars van de Heinekenprijzen of bijvoorbeeld de King Faisal International Prize. Dat zijn geregeld latere Nobelprijswinnaars.'

Volgens die wijsheid zou de Amerikaanse biochemica Jennifer Doudna een Nobelprijs komende week haast niet kunnen ontgaan. Doudna is een van de uitvinders van de CRISPR-Cas9-techniek, waarmee genen voor het eerst echt helemaal naar believen kunnen worden aan-gepast. Daarmee lijken alle dromen van de genetische revolutie bereikbaar: gericht ziekten bestrijden, eventueel zelfs in het embryo, nieuwe soorten planten en dieren. Deze week donderdag kreeg ze in Amsterdam de Dr. A.H. Heinekenprijs (vernoemd naar de vader van Freddy, chemicus en brouwer) voor biochemie, en eigenlijk is er maar één onzekerheidje bij haar komende Nobelprijs: Doudna is verwikkeld in een patentenruzie over de nieuwe genmanipulatietechniek met een andere groep, die van Church en Zhang. Onze Nederlandse Spinozapremiewinnaars noemen Doudna en masse, van 2016-winnaars Wilhelm Huck en Mihai Netea tot de Eindhovense chemicus Bert Meijer en afvalmicrobioloog Mark van Loosdrecht. Nanofysicus Cees Dekker, Delft, denkt zelfs dat Doudna dubbel kans heeft. 'Geneeskunde zou kunnen, maar scheikunde net zo goed.'

Economie

In 1969 voegde het Nobelcomité een zesde categorie toe aan de sinds 1901 bestaande reeks van geneeskunde, natuurkunde, scheikunde, literatuur en vrede. De Nederlander Jan Tinbergen ontving als eerste de Nobelprijs voor de Economie, en stond met onder meer toneelschrijver Samuel Beckett voor de Zweedse koning. De nieuwe Nobelprijs was een initiatief van de Zweedse Centrale Bank, die volgens het net verschenen boek The Nobel Factor zo het vrijemarktdenken meer cachet wilde geven. Volgens auteurs Offer en Söderberg beslechtte de prijs een politieke strijd binnen de bank tussen marktdenkers en sociaal-democraten. Liberale theoretici wonnen steevast de prijzen, anderen hadden het nakijken. Met onder meer de financiële crises van begin deze eeuw tot gevolg, denken Offer en Söderberg.

Maar dat kan ook het nationale Heinekeneffect zijn. Bijvoorbeeld de respondenten op de vaste Nobel-rondgang van de Amerikaanse informatiemakelaar Thomson Reuters nomineren voor de scheikundeprijs massaal alleen haar patentrivalen George Church (VS) en Feng Zhang (VK).

Op de lijst van de Koning Faisal-prijs, die sinds 1986 goed is voor 200 duizend dollar per winnaar, komt CRISPR-Cas9 daarentegen nog helemaal niet voor. De jongste prijs, die voor biologie, ging in Saoedi-Arabië naar twee biologen die uitvonden hoe cellen kapot dna repareren: Stephen Jackson en Vamsi Mootha. Die weer niet in de prognoses van Thomson Reuters voorkomen; daar zijn behalve dus CRISPR-Cas9 de Chinese uitvinder van de prenatale dna-test op aandoeningen als Down, Dennis Lo Yuk Ming, favoriet, of anders de Japanners Hiroshi Maeda en Yasuhiro Matsumara die de opname van geneesmiddelen in kankertherapie tot op het molecuul ophelderden. Allemaal fantastische scheikunde, zeggen de kenners, maar ook keus te over.

Buitencategorie

Geregeld gaan er stemmen op over een opknapbeurt voor de nu meer dan een eeuw oude Nobelprijzen in de wetenschap. Een probleem is de regel dat er hooguit drie winnaars kunnen zijn, terwijl moderne wetenschap teamwerk is. Belangrijker is dat oude categorieën als geneeskunde, natuurkunde en scheikunde achterhaald zijn, de interessantste wetenschap zit vaak op de raakvlakken van vakgebieden. En als het, zoals Alfred Nobel in zijn testament verordonneerde, om wetenschap gaat die van belang was voor de mensheid, worden ook categorieën als biologie en ecologie node gemist, zegt de Wageningse Spinozaprijswinnaar Marten Scheffer. Zelf is hij een groot verbinder van wiskunde en biologie. Als hij het voor het zeggen had, kregen minimaal drie mensen zijn denkbeeldige Nobelprijs voor Duurzaamheid: mathematisch bioloog Simon Levin, ecoloog Stephen Carpenter of kringloopchemicus Carl Folke.

Overigens wel een Faisal-winnaar is de Zwitserse fysisch-chemicus Michael Grätzel, die eigenhandig een totaal nieuw type zonnecellen ontwikkelde, niet op basis van kristallen maar van gekleurde vloeistoffen. In het lab zijn die niet efficiënter dan de zonnepanelen die nu op het dak staan, maar wel veel goedkoper. Bert Meijer in Eindhoven zou het niks verbazen als die volgende week in de schijnwerpers staat. Scheikunde, woensdag.

En Mihai Netea noemt nog een nadrukkelijke kanshebber: de ontdekkers van cytokines, moleculen die het afweersysteem regelen. 'Zonder Charles Dinarello en Anthony Cerami hadden we geen therapie tegen reuma, crohn, psoriasis et cetera. Al dertig jaar belangrijk en nog nooit een prijs gekregen.' Geneeskunde, is zijn idee. Maandag weten we meer.

Tenzij, zeggen bijvoorbeeld Bert Meijer en de Utrechtse katalysechemicus Bert Weckhuysen, eindelijk moleculair bioloog Hans Clevers (Spinozapremie, Heinekenprijs, oud-KNAW-president) dan de geneeskundeprijs krijgt. Voor zijn toonaangevende werk aan darmstamcellen en kweekweefsels. Gewoon in Utrecht. Of anders, ook nog een optie, hun Groningse collega Ben Feringa, die moleculen als propellers en motortjes laat bewegen op licht.

Literatuur

Al jaren staat hij bij de gokmakelaars in de hoogste regionen voor de Literatuurprijs: de Japanse schrijver en publiekslieveling Haruki Murakami. Bij Ladbrokes doet hij 5 tegen 1, gevolgd door de Keniaan Ngugi Wa Thiong'o (7 tegen 1) en de Amerikaan Philip Roth (8 tegen 1). Dit alles voor wat het waard is, want zeker bij Literatuur wint een gedoodverfde winnaar zelden echt. Volgens een onderzoekje van maandblad The New Republic hebben gokkers de neiging in te zetten op beroemdheden en heeft het Nobelcomité juist een voorkeur voor controversiële of juist muisstille auteurs. Wie kende immers Svetlana Aleksijevitsj (2015) of Patrick Modiano (2014)? Kortom, de conclusie is dat we moeten inzetten op de schrijver aan wie niemand denkt. Een tientje bijvoorbeeld op de eerste Nederlander op de lijst, Cees Nooteboom. Met 50 tegen 1 halen we 510 euro op als hij wint. Als.

Ware het niet dat Clevers noch Feringa wordt genoemd op de lijstjes van Thomson Reuters. Die houden het op T-celspecialisten Allison, Bluestone en Thompson. Of Freeman, Honjo en Sharpe, die de basis voor immuuntherapie legden, waarmee met het versterken van lichaamseigen cellen kanker wordt bestreden . Of de ontdekkers Hall, Sabatini en Schreiber van het levensverlengende molecuul rapamycine, waarmee muizen in het lab omgerekend naar mensenleeftijd 130 jaar oud werden.

En dan de natuurkunde, de prijs van dinsdag. Torenhoog favoriet, bij Spinozaprijswinnaars als astronoom Ed van den Heuvel, fysici Gerard 't Hooft, Erik Verlinde, Theo Rasing, Jan Zaanen of Cees Dekker en zelfs breinwetenschapper Peter Hagoort, is daar wat in februari al de ontdekking van het jaar werd genoemd: de rillingen van het heelal zelf. Zogeheten zwaartekrachtgolven, opgepikt met de twee reusachtige LIGO-detectoren in de VS. Dat bevestigde voor het eerst rechtstreeks een theorie van Albert Einstein over ruimte en tijd als 'spul' waar het universum van gebouwd is. Extra bonus: de trillingen waren veroorzaakt door een botsing, miljarden jaren her, van twee zwarte gaten waarvan dus het bestaan ook meteen bewezen was.

De LIGO-detectoren in Washington en Virginia zijn het werk van duizenden, onder wie ook Nederlanders als Jo van de Brand en Gijs Nelemans. Maar het experiment had niet bestaan zonder drie namen: de Amerikaan Kip Thorne, de Brit Ronald Drever en de Duitser Rainer Weiss. Zij bedachten hoe de minieme trillingen in de ruimte kleine afstandvariaties konden geven en hoe die met lasers gemeten moesten worden. 'Een prijs die in de sterren geschreven staat', zegt de Leidse theoreticus Jan Zaanen. 'Een drietal waar iedereen het over eens is', zegt Erik Verlinde. Astronoom Ed van den Heuvel wijst erop dat de drie net alvast een Kavli-prijs van een miljoen dollar kregen, de Shaw-prijs van nog een miljoen en de Gruber Cosmology-prijs van weer een half miljoen. 'Het ligt voor de hand dat dit een Nobelprijs wordt.' Ook Thomson Reuters zou er niet van staan te kijken, meldt de informatiemakelaar, maar hij wijst ook nog twee kanshebbers aan op het gebied van vastestoffysica en van chaostheorie.

Topfavoriet LIGO heeft namelijk een probleem. In Delft weet quantumfysicus Leo Kouwenhoven (Spinoza 2007) zeker dat de zwaartekrachtgolven nog niet aan de beurt kunnen zijn. 'De ontdekking werd op 11 februari bekend gemaakt, ná de formele deadline van het Nobelprijscomité. Dus wordt het dit jaar eerst een prijs voor Charles Kane, Shoucheng Zhang en Laurens Molenkamp.' De drie staan te boek als de ontdekkers van een totaal onverwacht soort stroomgeleiders, dat alleen stroom over zijn oppervlak laat lopen. Ook Erik Verlinde noemt de drie vastestoffysici en hun topologische isolatoren, die mogelijk een revolutie in de elektronica kunnen betekenen.

De veelvuldig gelauwerde Nederlandse fysicus Laurens Molenkamp vertrok lang geleden naar de Universiteit van Würzburg in Duitsland. Hij wordt al jaren genoemd voor een Nobelprijs, maar reageert verrast op ons mailtje of hij dinsdag bereikbaar is voor het geval dat. 'Is het alweer die tijd van het jaar?' Hij merkt het wel, zegt hij, mocht het zover komen. Hij is die dag op werkbezoek in Frankfurt, dat weet hij zeker.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.