Wie met buitengewone beweringen komt, moet ook buitengewoon bewijs hebben

Pseudo-wetenschap hoort bij de journalistiek zoals parasieten horen bij de sloot. Wie herinnert zich niet hoe gretig, enkele decennia geleden nog maar, kranten schreven over vliegende schotels, de Verschrikkelijke Sneeuwman en het monster van Loch Ness....

En dat geldt ook voor gewone wetenschap. Toen de Fransman Jacques Benveniste beweerde dat hij biochemisch bewijsmateriaal had voor de werkzaamheid van homeopathie, waarschuwde de goochelaar James Randi - die in het laboratorium van Benveniste mocht kijken of er geen sprake was van oplichterij - eveneens: 'Extraordinary claims require extraordinary evidence.'

Daarin had hij natuurlijk geen ongelijk. Wie beweert dat water zich herinnert welke stoffen erin zijn opgelost, kan moeilijk verwachten dat hij voetstoots wordt geloofd. Wie zegt op grond van de huidweerstand van mensen hun ziektes of hun waarheidsliefde te kunnen vaststellen, moet stevig bewijsmateriaal hebben.

Journalisten weten inmiddels ook wel dat buitengewone beweringen zoals Carl Sagan bedoelde, buitengewone bewijzen vergen. Die vorm van pseudo-wetenschap herkennen ze, en daar trappen ze niet zo snel meer in - ze gaan bij deskundigen te rade, gebruiken hun eigen verstand, en schrijven het allemaal behoedzaam op.

Maar pseudo-wetenschap is van gedaante veranderd. De onzin is gemuteerd naar een nieuwe levensvorm - een levensvorm die de afweerreactie van journalisten weet te omzeilen, en zo toch weer de kolommen weet te halen.

Men kan tegenwoordig geen krant meer openslaan of er staat wel ergens een wetenschappelijk nieuwtje. 'Koffie helpt tegen diabetes.' 'Huilen lucht niet op.' 'Vrouwen met grote borsten krijgen eerder borstkanker.' 'Koffie helpt niet tegen diabetes.'

Dit zijn de wetenschappelijke beweringen die tegenwoordig zo gemakkelijk hun weg naar de kranten vinden: de 'sexy' wetenschappelijke berichtjes. Is het niet over koffie en diabetes, dan is het over vis en beroertes, chocola en aderverkalking, televisie en geweld.

Onderzoekers, hoofdredacteuren van wetenschappelijke bladen en voorlichtingsdiensten van universiteiten hebben dit mechanisme inmiddels in de gaten gekregen. Ook zij zijn onderworpen aan de tucht van de markt, en worden soms zelfs afgerekend op het aantal malen dat zij de media hebben weten te halen. Voor journalisten is het vaak erg moeilijk weerstand te bieden aan al die leuke berichten.

Maar deze dagelijkse vloed aan nieuwtjes heeft zijn prijs. Het zijn immers juist deze berichten die voor veel lezers het beeld van de wetenschap bepalen. De ene dag zijn eieren slecht voor je cholesterol, de volgende dag mag je weer wel eieren eten. Vandaag mag je geen rood vlees, morgen moet je juist rood vlees. Nu zeggen ze dat homeopathie onzin is, maar wie weet komen ze er over een tijdje achter dat er toch wat in zit.

Wordt het niet tijd dat 'de wetenschap' hier ook zelf haar verantwoordelijkheid neemt? Wie van tevoren weet, of er zelfs op mikt, dat alle kranten over een aansprekend onderzoek zullen gaan schrijven, dient extra zeker van zijn zaak te zijn. Juist dan zouden onderzoekers, voorlichters en tijdschriftredacties de wetenschappelijke eisen flink moeten opschroeven. Want als het allemaal niet blijkt te kloppen - en er zijn altijd journalisten (of mensen met verstand van zaken) die de zaak toch even tegen het licht willen houden - zet je niet alleen jezelf, maar eigenlijk ook de hele wetenschap een beetje voor schut. Iedere week een paar van die onzinberichten en de geloofwaardigheid van de wetenschap gaat sneller achteruit dan die van D66 in het kabinet-Balkenende. En daar weten ze: niets is zo moeilijk terug te verdienen als verloren geloofwaardigheid.

Daarom zijn het niet de buitengewone beweringen die extra bewijsmateriaal nodig hebben. De uitspraak van Carl Sagan kan beter op de kop worden gezet. Hoe lichter het onderwerp, hoe steviger de bewijslast hoort te zijn. 'Sexy claims require extraordinary evidence'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden