Wie beschermt tegen de beschermers?

Even leken dierbeschermers uit het Friese Anjum en Greenpeace een schandaal te onthullen dat de Franse regering in verlegenheid zou brengen....

DONDERDAGOCHTEND drong vogelopvangcentrum Fûgelpits uit het Friese Anjum met groot alarm door in onze Franse keuken, dankzij de Wereldomroep. De vrijwilligers die besmeurde vogels uit de olietanker Erika schoonmaakten, hadden last van irritaties, rode handen, blaasjes. De vogels vertoonden ook rare verschijnselen, bulten en gezwellen. Voorzitter Dick Jonkman had een analyse bemachtigd van de zware stookolie uit het schip. De Erika zat vol 'giftige, kankerverwekkende, cyclische verbindingen en daar is helemaal niet voor gewaarschuwd'. Dezelfde dag onderschreef Greenpeace-Nederland het onheilsbericht dat daardoor nog aan gewicht won.

Kanker! Stel je voor: de oliemaatschappij TotalFina, waarvan eer en goede naam toch al danig zijn aangetast, zou wel kunnen opdoeken. Bovendien zou de Franse staat zich schuldig maken aan misdadige nalatigheid. Sinds eerste kerstdag bevolken tienduizenden vrijwilligers met zeiljack, emmer en schep de stranden van Bretagne en Vendée. In Parijs wordt dagelijks op manshoge billboards opgeroepen naar de kust te gaan. Kortom, mocht de Fûgelpits gelijk krijgen, dan is Frankrijk te klein voor het schandaal dat uitbreekt.

Reden genoeg voor journalistiek natrekwerk. De Volkskrant-correspondent van Noord-Nederland kreeg van Fûgelpits-voorzitter Jonkman het papier waarop stond dat er rommel in de Erika had gezeten. Dat zou van TotalFina afkomstig zijn, maar helaas ontbrak het opschrift en bestond de boodschap uit tien vel cryptische formuleringen. Jonkman wilde niet zeggen welke deskundige uit de wirwar had opgemaakt dat we hier met 'levensgevaarlijke rotzooi' van doen hebben.

Zelf belde ik in Frankrijk het veterinair centrum in Nantes waar ze ook Erika-vogels schoonmaken. Projectleider Emmanuel Risi zei dat zijn vrijwilligers óók last hadden van rode handen en exceem, maar dacht dat het vooral aan de schoonmaakmiddelen lag. De verbrande zwemvliezen van de vogels - door de Fûgelpits met de 'rotzooi' in verband gebracht - weet hij aan het feit dat de beesten te lang uit het water waren geweest.

In Libération stond een artikel naar aanleiding van klachten van vrijwilligers. TotalFina had op 28 december een analyse bekend gemaakt van de 'zware stookolie nummer 2'. Daarin staat dat het product 'kankerverwekkend is volgens het directief 67/548 van de Europese Unie'. Dat betekent, aldus een specialist van het anti-gifcentrum in Rennes 'dat men om kanker op te lopen, met name huidkanker, een langdurig, chronisch, herhaald contact moet hebben'. Het centrum oordeelde dat er voor de vrijwilligers geen groot risico bestaat.

Het Museum d'Histoire Naturelle in Parijs deed zijn eigen onderzoek op grond van monsters, genomen op het strand én in Duinkerken, waar de Erika geladen werd. M. Conté, chemicus van het Museum, zegt dat hij niets bijzonders heeft kunnen ontdekken. 'Natuurlijk is het product giftig en in zekere mate kankerverwekkend. Dat zijn álle petrochemische producten.'

Tot slot vond een collega van de wetenschapsredactie een Rotterdamse deskundige die het gewraakte papier van de Fûgelpits kon lezen. Een heel gewone zware stookolie, was de conclusie.

Staat nu vast dat de inhoud van de Erika betrekkelijk onschuldige rotzooi is? Nee, natuurlijk. Experts kunnen misgrijpen en enig risico valt niet uit te sluiten. Aan die altijd blijvende onzekerheid ontlenen Fûgelpits en Greenpeace het gemak waarmee ze uitpakken over de bedreigde volksgezondheid.

Is dat kwalijk? Ogenschijnlijk niet, het zekere voor het onzekere, zou je kunnen zeggen.

De ervaring met soortgelijke Niet Gouvernementele Organisaties (NGO's) leert intussen dat er ook wel eens andere dan mooie motieven in het spel zijn om alarm te slaan. Regelmatige publiciteit bijvoorbeeld, omdat de subsidie veiliggesteld moet worden, of gulle gevers warmgemaakt. Het risico van een misser is immers vrij laag. De meeste NGO's kunnen bogen op een expertise die ze onaantastbaar maakt voor kritiek - zie de onleesbare Erika-papieren.

Het woord van Greenpeace tegenover dat van de Franse overheid over de gevaren van radio-activiteit - niet moeilijk wie te geloven. En als het alarm dan eens ten onrechte afgaat: wie nagelt de Fûgelpits aan de schandpaal als de krasse beweringen over de Erika inderdaad kletsika blijken te zijn? Is Greenpeace vanwege het fiasco met de Brent Spar ooit ter verantwoording geroepen? En wat te denken van een instelling als de Anne Frank Stichting die al jarenlang roept dat het racisme in de samenleving telkens verder toeneemt?

In tijden van mondialisering en politiek functieverlies krijgen NGO's als Greenpeace of Artsen zonder Grenzen veel krediet als een modern alternatief voor de versleten politieke partijen. Het volk kan zijn ongenoegen concretiseren in financiële aanhankelijkheid. De organisaties geven daarvoor in theorie een soort controle op de macht terug. Dat is mooi, maar liegende politici kunnen nog altijd worden weggestemd. Van Greenpeace kun je hooguit het lidmaatschap opzeggen, of niet meer geven aan de deur. Een instelling om de beweringen van NGO's kritisch te toetsen ontbreekt, net als een gedragscode waaraan ze zich te houden hebben.

Vrijdag bleek ook Rijkswaterstaat de Erika-stookolie te hebben onderzocht en tot geruststellende conclusies te komen. Maar de deskundigen van Greenpeace en de Fûgelpits laten zich niet uit het veld slaan. Greenpeace-woordvoerder M. Lodewijks ziet 'in de analyse de aanwezigheid van fuel 6, afval dat hoge concentraties kankerverwekkende stoffen bevat.' De Fûgelpits wees nog eens op 'gezwellen, kale plekken, verschroeide poten'. Vogelopvangcentrum Ecomare heeft intussen alle met olie besmeurde vogels afgemaakt. Om geen enkel risico te lopen na alle berichten over kankerverwekkende stoffen. Zo is het maar net. Maar wie beschermt ons tegen onze zelfbenoemde beschermers?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.