WetenschapWatervoorziening

Wetenschappers brengen ‘watertorens’ in kaart: ‘De vraag naar water gaat enorm toenemen’

De Mount Everest in Nepal, met de Khumbugletsjer. Hoge bergketens warmen gemiddeld sneller op dan de meeste andere delen van de wereld. Beeld Getty

Gletsjers, sneeuw en bergmeren leveren een kwart van de wereldbevolking water. Maar hoelang nog? Twee Utrechtse onderzoekers brachten deze ‘watertorens’ in kaart. ‘Een huzarenstukje.’

Hij zag het ijs verdwijnen. Sinds 2012 gaat Walter Immerzeel, hoogleraar hydrologie van berggebieden, een of twee keer per jaar naar de Lirung-gletsjer in de Nepalese Langtang-vallei. ‘Elk jaar wordt de gletsjer meer dan een meter dunner en trekt hij zich tientallen meters terug. De Lirung-gletsjer is ten dode opgeschreven. Het is illustratief voor veel gletsjers in Azië.’

Hoge bergketens warmen gemiddeld sneller op dan de meeste andere delen van de wereld. Door het afnemen van de bedekking van sneeuw en ijs – in tijd en omvang – neemt de weerkaatsing van straling af en wordt meer zonne-energie opgenomen. Dit heeft gevolgen voor de watervoorziening. Gletsjers, sneeuw en bergmeren zijn voor een kwart van de wereldbevolking – 1,9 miljard mensen – een belangrijke bron van zoetwater. Een internationaal onderzoeksteam onder leiding van Immerzeel en Arthur Lutz, beiden verbonden aan de Universiteit Utrecht, heeft deze ‘watertorens’ voor het eerst in kaart gebracht.

In hoge bergen ligt meer ijs en sneeuw dan waar ook ter wereld, afgezien van de polen. In de bergen is de helft van al het zoetwater opgeslagen dat de mens gebruikt. Opgehoopt ijs en sneeuw smelten langzaam en zorgen zo voor een geleidelijke watertoevoer naar lagergelegen gebieden. Maar hoelang nog? Lutz: ‘Zelfs al wordt de doelstelling van Parijs gehaald, 1,5 graad opwarming, dan nog zal aan het einde van deze eeuw eenderde van het ijsvolume van de gletsjers op aarde zijn verdwenen. In de realistische scenario’s die we nu volgen, zal dat 50 tot 60 procent zijn.’

Beeld Immerzeel, Lutz, et al., Nature (2019)

Op aarde zijn 78 watersystemen te onderscheiden met sneeuw en gletsjers als voornaamste zoetwaterbron. In Nature laten de onderzoekers zien welke watertorens het belangrijkst zijn voor de bewoners van een stroomgebied en hoe kwetsbaar ze zijn. Niet alleen klimaatverandering, ook bevolkingsgroei, economische ontwikkeling, slecht waterbeheer en geopolitieke spanningen zetten de zoetwatervoorziening onder toenemende druk. ‘De vraag naar water gaat de komende decennia enorm toenemen’, zegt Lutz. ‘Vooral in Azië groeit de bevolking hard. Als de economie groeit, stijgt ook het watergebruik per persoon.’

Aanbod en vraag

De auteurs stelden een index samen van het wateraanbod: regen, sneeuw, gletsjers, waterreservoirs. En van de vraag: water voor landbouw, bevolking, industrie, het ecosysteem. Samen geeft dit een score op een ‘watertoren-index’, een rangschikking van het belang van de watersystemen in de wereld. De combinatie van een groot aanbod en een grote vraag leidt tot een hoge plaats op de ranglijst. Een gebied met veel beschikbaar water, bijvoorbeeld IJsland, en weinig bewoners, dus weinig vraag scoort laag. Op grond van voorspellingen over klimaat, bevolkingsgroei, economische ontwikkeling, watermanagement en politieke stabiliteit maakten de wetenschappers ook een indeling naar de kwetsbaarheid van de watertorens.

De combinatie van fysische, sociaal-economische en politieke factoren is uniek, zegt Harry Zekollari, glacioloog bij de TU Delft (niet betrokken bij de publicatie). ‘De auteurs hebben een huzarenstukje geleverd. Ze kijken naar een heel systeem. Ze stellen dat bergen, net als oceanen en tropisch regenwoud, als aparte eenheid in het systeem aarde moeten worden beschouwd. Daar ben ik het mee eens. Als je dat doet, komt scherp naar voren hoe gevaarlijk de situatie is. Zonder gletsjers vermindert de watertoevoer tijdens de perioden waarin het belang van water het grootst is: gedurende warme en droge perioden.’

Beeld Immerzeel, Lutz, et al., Nature (2019)
Beeld Immerzeel, Lutz, et al., Nature (2019)

Himalaya

Drie van de vijf belangrijkste watertorens liggen in Azië. De ijs- en watermassa van de Himalaya ligt verspreid over delen van China, India, Pakistan en Afghanistan. De belangrijkste en tegelijk kwetsbaarste watertoren is die van de Indus, de 2.900 kilometer lange rivier die ontspringt op het Tibetaans Plateau en door Noord-India en Pakistan naar de Arabische Zee stroomt. Langs de Indus wonen zo’n 230 miljoen mensen. ‘Zij zijn volledig afhankelijk van het water van de gletsjers in de bergen’, zegt Immerzeel. ‘Verwacht wordt dat de bevolkingsomvang tot 2050 met 50 procent zal toenemen. Of er op den duur voldoende water zal zijn voor al die mensen is de vraag.’

De Indus stroomt grotendeels door een droge vlakte, het grootste irrigatiegebied ter wereld. De spanningen tussen India en Pakistan, die sinds hun onafhankelijkheid verscheidene oorlogen hebben uitgevochten, dragen bij aan de onzekerheid over de watervoorziening. Volgens Pakistan schendt India een waterverdrag uit de jaren zestig met de bouw van krachtcentrales in het Indiase deel van het stroomgebied. Pakistan vreest dat er te weinig water overblijft voor irrigatie.

Beeld Immerzeel, Lutz, et al., Nature (2019)
Beeld Immerzeel, Lutz, et al., Nature (2019)

Splijtzwam

Ook het water van de Amu Darja, de grootste rivier van Centraal-Azië die ontspringt in Tadzjikistan en uitmondt in het Aralmeer, werkt als splijtzwam. In Tadzjikistan worden dammen gebouwd om stroom op te wekken, Turkmenistan en Oezbekistan hebben het rivierwater hard nodig voor hun landbouw. Immerzeel: ‘Toen deze landen nog deel uitmaakten van de Sovjet-Unie waren er afspraken over het water. Nu leidt het tot spanningen.’ Op de watertoren-index staat de Amu Darja op een derde plaats.

Bij de andere continenten valt vooral de kwetsbaarheid van de watervoorziening in Zuid-Amerika op. Belangrijke watertorens liggen onder andere in het Andesgebergte in het zuiden van Chili en Argentinië. Druk is er ook op de watersystemen van Noord-Amerika en Europa (de Rijn, de Po). De Alpen warmen gemiddeld sneller op dan de rest van Europa. ‘De belangrijkste en kwetsbaarste watertorens zouden hoog op de politieke agenda moeten staan’, zegt Lutz. ‘Wij leveren de cijfers. Het is aan beleidsmakers om de toekomst van deze watertorens veilig te stellen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden