Wetenschap Mart Bax

Wetenschappelijk wangedrag beroemd antropoloog Bax begon al tijdens proefschrift

De notoire oud-hoogleraar politieke antropologie Mart Bax gold als een uitstekend onderzoeker die later onderuit ging wegens ernstig wetenschappelijk wangedrag. Maar nu blijkt: ook al bij zijn promotie-onderzoek klopte er weinig van de studies van Bax.

Straatbeeld van Dublin tijdens de Ierse burgeroorlog van 1922-’23. Hoogleraar Mart Bax beweerde in zijn proefschrift onder meer dat gevangenen destijds gecastreerd werden, maar daar klopt volgens historici niks van. Beeld Getty Images

Diepgewortelde haat, vriendjespolitiek, omkoperij, intimidaties en knokpartijen. Antropoloog Mart Bax claimde het een halve eeuw geleden allemaal aan te treffen in ‘Patricksville’. In dit geanonimiseerde Ierse stadje, dat Bax portretteerde in zijn proefschrift Harpstrings and Confessions, leefde de Ierse burgeroorlog van 1922-’23 nog steeds voort in een bitter vijandschap tussen boeren en burgers.

Het liep geregeld uit op openlijk geweld tussen de twee kampen. Zelfs een bomaanslag op de plaatselijke zuivelfabriek werd niet geschuwd, aldus Bax in zijn proefschrift. Bax gold decennialang als een geslaagd antropoloog met internationale prestige, tot zijn val.

In 2013 concludeerde een onderzoekscommissie van de VU onder leiding van Michiel Baud dat de in 2002 gepensioneerde oud-hoogleraar zich in zijn publicaties schuldig heeft gemaakt aan ernstig wetenschappelijk wangedrag, valsheid in geschrifte en zelfplagiaat.

Brabants bedevaartsoord

Zo vertelde Bax in zijn oratie als hoogleraar hoe een 19de-eeuwse religieuze machtsstrijd in een Brabants bedevaartsoord uitmondde in het afbranden van de plaatselijke kerk. Voor deze historische gebeurtenis, die zijn theorieën over ‘religieuze regimes’ moest onderbouwen, bleek later geen enkel bewijs te vinden. Wetenschappelijke tijdschriften trokken in totaal dertien artikelen van Bax in. Zijn vakgebied, de antropologie, liep door de affaire flinke schade op en voerde discussies over in hoeverre bronnen en onderzoeksgegevens controleerbaar moeten zijn voor collega-wetenschappers.

Het proefschrift over Ierse plattelandspolitiek, waarop Bax in 1973 aan de Universiteit van Amsterdam promoveerde, bleef echter buiten beschouwing. De meeste problemen in het werk van Bax dateren volgens de onderzoekscommissie van de VU van na 1986, toen hij een langdurige werkonderbreking wegens ziekte had. Het leek de UvA daarom ook niet erg zinvol om een vervolgonderzoek te doen naar het proefschrift van Bax. Hierdoor ontstond het beeld van een uitstekend onderzoeker die pas later in zijn carrière het spoor bijster raakte.

Toch rammelt ook dat proefschrift aan alle kanten, blijkt nu, en deugde het wetenschappelijk werk van Bax al in het begin van zijn carrière niet. Alle personen en plaatsnamen heeft Bax geanonimiseerd, maar uit eigen onderzoek van de Volkskrant blijkt dat ‘Patricksville’ overeenkomt met het marktstadje Buttevant in het graafschap Cork. Hier woonde Bax met zijn gezin tijdens zijn promotieonderzoek.

Geen bomaanslag

Een bomaanslag op de zuivelfabriek is bij lokale historici evenwel niet bekend. ‘Na de onafhankelijkheidsoorlog zijn er in Buttevant geen gebouwen meer in brand gestoken of opgeblazen, ook geen zuivelfabrieken’, laat Charles Mortell van de historische vereniging Mallow Field Club weten.

Bax bestudeerde hier het netwerk van parlementskandidaat Jerry Cronin tijdens zijn verkiezingscampagne in het voormalige kiesdistrict Cork North-East. Daar ging het er volgens Bax soms ruig aan toe. Campagnevoerders gingen met elkaar op de vuist en een politieke rivaal liet zelfs een pub van de familie Cronin in vlammen opgaan. Maar nazaten van Cronin, die in 1990 overleed, hebben van zo’n voorval nog nooit gehoord.

Ook de historische passages zitten vol fouten en zijn soms behoorlijk sensationeel, volgens decaan journalistiek Niall Meehan van Griffith College in Dublin, die veel publiceert over de Ierse onafhankelijkheidsstrijd. Zo beweert Bax dat in een niet nader genoemde gevangenis alle gevangenen werden gecastreerd tijdens de Ierse burgeroorlog. Daar klopt volgens Meehan niets van. ‘We hebben geen idee waar hij zijn onbetrouwbare informatie vandaan heeft, omdat hij geen bronnen vermeldt. Het is totaal niet wetenschappelijk’, aldus Meehan.

Rode draad

‘Het heilig verklaren van zijn eigen theorieën is vanaf het begin al de rode draad geweest in zijn werk’, meent de gepensioneerde antropoloog Ton Dijst, die de zaak afgelopen zomer aankaartte op de website van de antropologische beroepsvereniging ABv. Hij wil het beeld corrigeren dat Bax pas ontspoorde na zijn promotie, op het moment dat hij zelf verantwoordelijk werd voor de kwaliteit van zijn werk.

Dijst deed veldwerk in de Ierse stad Limerick en uitte in zijn masterscriptie in 1978 al fikse kritiek op Bax. Het zou volgens Bax voor een Ierse plattelander allesbepalend zijn hoe een politicus hem met persoonlijke gunsten kan bedienen. ‘Alle tegenstrijdige data schoof hij terzijde’, zegt Dijst. ‘Hij paste de werkelijkheid als het ware aan zijn model aan.’

Omslag van de handelseditie van het proefschrift van Bax, uit 1976.

Bewijsmateriaal

Volgens de Ierse politicoloog Tom Garvin was de studie doorspekt met feitelijke onjuistheden en misinterpretaties. ‘Zijn bewijsmateriaal overtuigt niet en hij lijkt niet in staat om onderscheid te maken tussen wat er was gebeurd en wat lokale informanten hem op de mouw speldden’, schreef Garvin in zijn boek The Evolution of Irish Nationalist Politics (1981). Het viel de Britse antropologe Rosemary Harris op dat politieke vijandelijkheden en geweld in het ‘Patricksville’ van Bax een veel normalere zaak waren dan in het door conflict verdeelde Noord-Ierland waar zij onderzoek deed.

Toch is het nog maar de vraag of de Universiteit van Amsterdam het proefschrift moet doorlichten, vindt afdelingshoofd antropologie Oskar Verkaaik. Voor antropologen voegt het volgens hem niet veel toe. ‘Het werk van Bax wordt sowieso door niemand meer serieus genomen. Je moet je ook afvragen hoe groot de kans is dat je nu nog boven tafel krijgt hoe hij aan zijn informatie kwam en wat hij zelf heeft verzonnen.’

‘Eigenlijk is Bax’ fraude met wat contextuele kennis vrij gemakkelijk te ontcijferen’, zegt zijn vakgenoot Herman Tak, verbonden aan de Middelburgse University College Roosevelt. Volgens Tak voelde Bax een sterke competitie met zijn promotor Jeremy Boissevain en collega-antropoloog Anton Blok, die een jaar eerder dan Bax promoveerde op een studie naar de Siciliaanse maffia. ‘Zijn werk is daar een slechte imitatie van.’

De inmiddels 81-jarige Mart Bax was per brief en per telefoon gedurende meerdere weken niet bereikbaar voor wederhoor. Bij eerdere bevindingen over zijn verzonnen veldwerk verdedigde hij zich door te stellen dat hij door sleutelinformanten om de tuin was geleid.

Bax verzon minstens 61 publicaties, recyclede zijn eigen artikelen tot in het vijfvoudige onder andere titels en dichtte zichzelf talloze onderscheidingen, nevenfuncties, interviews en zelfs een documentaire toe die helemaal niet bestonden, zo valt te lezen in het artikel Oud-hoogleraar Bax schuldig aan wetenschappelijk wangedrag. 

De affaire-Bax waarschuwt ons hoe het systeem kan ontsporen’, een interview met het drietal dat de fraude van Bax in 2013 moest inventariseren. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.