week in wetenschaptonie mudde

Wereldberoemd expert op het gebied van nota bene eerlijkheid gebruikte valse onderzoeksgegevens

Tonie Mudde artikel Beeld de Volkskrant
Tonie Mudde artikelBeeld de Volkskrant

Een superster van de gedragswetenschap valt van zijn voetstuk: Dan Ariely, wereldberoemd expert op het gebied van nota bene eerlijkheid.

Tonie Mudde

‘Ondergetekende verklaart dat dit formulier naar waarheid is ingevuld.’ Het is een bekend zinnetje, onder tal van officiële documenten. Maar, zo concludeerde een Amerikaans-Israëlische wetenschapper ooit na onderzoek: mensen vullen formulieren eerlijker in als ze vóóraf moeten verklaren dat ze een document naar waarheid zullen invullen, in plaats van op het laatste vel, wanneer ze allang geen trek meer hebben om eventuele leugentjes te corrigeren.

Dan Ariely heet die wetenschapper. De hoogleraar maakte furore als expert op het gebied van eerlijk en oneerlijk gedrag. Bestsellerauteur, TED-praatjes die miljoenen keren zijn bekeken, een column in The Washington Post met de titel ‘vraag het Ariely’. Overheidsinstanties en ceo’s gingen met zijn inzichten aan de slag: eindelijk een wetenschapper die kennis produceert waar we iets aan hébben!

Maar deze maand kwam er een schokkende ontdekking. Collega-wetenschappers analyseerden de gegevens achter de beroemde eerlijkheidsstudie en concluderen dat die ‘zonder enige twijfel’ vals zijn. Bij het experiment gaven mensen op hoeveel ze reden met hun auto. Hoe meer kilometers, hoe duurder de verzekering, dus het was verleidelijk een laag getal in te vullen. Wat de ontdekkers van de fraude bijvoorbeeld opviel: de respondenten gebruikten bizar weinig ronde getallen. Terwijl mensen juist geneigd zijn eerder ‘ongeveer 5.000 kilometer’ te antwoorden als ze een schatting moeten maken dan ‘nou, ik denk ongeveer 4.789 kilometer’. Conclusie van de critici: waarschijnlijk zijn dit geen opgegeven kilometers van echte mensen, maar van een computer die willekeurig getallen genereert.

Dan Ariely
 Beeld Getty Images for Burda Media
Dan ArielyBeeld Getty Images for Burda Media

De studie wordt nu teruggetrokken en Ariely verdedigt zich tegenover de Amerikaanse website Buzzfeed met schimmige excuses. Iets met een verzekeringsmaatschappij die alle gegevens leverde, maar waar nu niemand meer bereikbaar is. Nog pijnlijker: het is niet de eerste keer dat Ariely onderuitgaat. Drie jaar geleden bootsten wetenschappers uit onder meer Nederland een andere beroemde studie van Ariely na waaruit zou blijken dat mensen eerlijker worden wanneer je ze aan de tien geboden herinnert. De collega-wetenschappers slaagden er bij duizenden proefpersonen niet in dat effect te herhalen.

In de wetenschap staat dit bekend als de ‘replicatiecrisis’. Tal van beroemde onderzoeksresultaten houden geen stand wanneer andere wetenschappers het experiment herhalen. Het goede hiervan is dat wetenschappers eindelijk schoon schip maken: spectaculaire toevalstreffers en dubieuze claims gaan voortaan gepaard met de waarschuwing ‘pas op: wat u nu gaat lezen, klopt waarschijnlijk niet’.

Hoe hardnekkig zulke twijfelachtige onderzoeksresultaten echt zijn, bleek onlangs uit Amerikaans onderzoek in Science Advances naar citaties; voor wetenschappers een graadmeter voor hoeveel invloed je werk heeft. Uitkomst: studies die collegawetenschappers niet kunnen herhalen, worden vaker geciteerd dan resultaten die collega’s wél kunnen reproduceren. Dit houdt stand zelfs nádat herhaalonderzoek tot heel andere resultaten komt, en slechts bij 12 procent staat een waarschuwing dat de originele resultaten bij herhaalonderzoek niet werden gevonden.

Nog opmerkelijker: de onderzoekers concluderen dat beoordelaars van wetenschappelijke artikelen vaak donders goed aanvoelen wanneer een opvallend onderzoeksresultaat later waarschijnlijk geen stand houdt. Waarom ze het dan toch laten publiceren? Mogelijk, zo stellen de auteurs, omdat ze minder kritisch zijn wanneer een onderzoeksresultaat ‘interessant’ is.

Te mooi om dood te checken, heet dat bij ons in de kroeg. Wat prima is voor wie in benevelde toestand een spectaculaire anekdote aanhoort. Maar van nuchtere wetenschappers zou je beter verwachten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden