Welke rol spelen religieuze taboes bij terrorisme?

Gemeenschappen met strenge gedragsregels binden fanatieke volgers aan zich en vallen niet snel uit elkaar. Wat moeten we met die wijsheid? Ook in verband met moslimterrorisme?

Beeld Getty Images

Elke religie kent taboes. In het christendom is polygamie verboden omdat dit de waardigheid van de relatie tussen man en vrouw aantast. Maar voor volgers van de mormoonse kerk is polygamie juist goed.

Voor joden en moslims is het eten van varkensvlees taboe, terwijl hindoes principieel juist geen rundvlees nuttigen. Bij aanhangers van animistische religies in Nieuw-Guinea rust er een vloek op het eten van voedsel dat bereid is door menstruerende vrouwen.

Door een wetenschappelijke bril bezien zijn de meeste geloofstaboes willekeurig en irrationeel. Er is bijvoorbeeld geen enkel bewijs dat het eten van varkensvlees schadelijk zou zijn voor de gezondheid. Toch vind je dergelijke taboes in elke religie terug. Waarom bestaan ze en wat moet je ermee in een moderne, seculiere samenleving?

Taboes

Deze vragen zijn actueel na de aanslag van twee moslimmannen op Charlie Hebdo in Parijs uit protest tegen de afbeelding van de profeet Mohammed - een groot taboe in de islam.

Taboes zijn gedragsregels waaraan gelovigen zich dienen te houden op straffe van een goddelijke interventie. Een universeel kenmerk van religies is dat bovennatuurlijke krachten het leven op aarde beïnvloeden. Er is bijvoorbeeld een God in de hemel die toekijkt en kan ingrijpen als de mens er een potje van maakt.

Volgens de Frans-Amerikaanse antropologen Pascal Boyer (Universiteit van Lyon) en Scott Atran (Universiteit Parijs) - beiden experts in de wetenschap van religie - dient het geloof in bovennatuurlijke krachten als een lakmoestest: heb je iets over voor je geloof?

Een voedseltaboe maakt onderscheid tussen mensen die echt bereid zijn iets te doen of laten voor hun geloof en de mensen die dat er niet voor over hebben. De inhoud van het taboe maakt dan eigenlijk niet zoveel uit. Zo kan het dat het ene geloof het eten van varkensvlees verbiedt, terwijl de ander bezwaar maakt tegen rundvlees.

Beeld .

De Amerikaanse antropoloog Richard Sosis van de Universiteit van Connecticut maakte een vergelijking tussen 19de-eeuwse utopische leefgemeenschappen in de VS, waarvan een aantal op religieuze leest waren geschoeid. Hij keek naar de populariteit en de levensvatbaarheid van deze ruim 200 gemeenschappen. Hij ontdekte dat de seculiere communes al na gemiddeld 8 jaar uit elkaar vielen, terwijl de religieuze communes het gemiddeld 25 jaar volhielden.

Een bepalende factor voor het succes van de religieuze communes waren de taboes: hoe meer voorschriften er waren, des te langer bleef de commune bestaan. Sosis vond bij kibboetsen in Israël een soortgelijk patroon. De religieuze kibboets had een langere houdbaarheidsdatum dan de seculiere.

Cognitieve dissonantie

Door het invoeren van taboes kunnen religies fanatieke volgers aan zich binden, terwijl degenen afvallen die minder in hun geloof investeren.

Het belangrijkste psychologische mechanisme achter de werking van religieuze taboes is cognitieve dissonantie - spanning die ontstaat als iemand geconfronteerd wordt met twee tegenstrijdige gedachten.

Bijvoorbeeld: je bent een moslim, maar je lust wel een glaasje. Hoe los je dit innerlijke conflict op? Je zou je religie kunnen opgeven, maar daaraan zijn grote kosten verbonden - bijvoorbeeld uitsluiting door je geloofsgemeenschap. Een eenvoudiger manier om dissonantie op te heffen is om je houding ten opzichte van alcohol aan te passen. Hoe meer moeite dat je kost, hoe sterker je gaat geloven in de rechtmatigheid van het taboe en hoe meer je dus anderen veroordeelt die zich er niet aan houden. Religieuze taboes leiden er uiteindelijk toe dat gelovigen extremer worden in hun gedrag en opvattingen.

Een klassiek sociaal psychologisch experiment laat zien dat het lidmaatschap van een groep aantrekkelijker wordt naarmate je er meer opofferingen voor moet doen.

In het onderzoek werden studentes uitgenodigd om deel te nemen aan een groepsdiscussie over liefde en seksualiteit. Hun werd verteld dat alleen vrouwen die zonder schaamte over seks konden praten konden deelnemen en dat ze daarom getest moesten worden. Sommige studentes werd gevraagd seksueel expliciete woorden voor te lezen aan de mannelijke proefleider, terwijl anderen een romantische tekst moesten voorlezen. Daarna beluisterden ze de groepsdiscussie en die bleek veel saaier dan gedacht. Vervolgens werd hun gevraagd hoe graag ze lid wilden worden van de groep. De vrouwen die de moeilijkste opdracht hadden gekregen, vonden groepslidmaatschap veel aantrekkelijker.

Opofferingen leiden ertoe dat mensen zich sterker betrokken voelen bij de groep. Religieuze taboes kun je dus beschouwen als ontgroeningsrituelen die het geloof aantrekkelijker maken voor haar leden.

Consequenties

Hoe moet je als seculiere samenleving met religieuze taboes omgaan? Gezien de gebeurtenissen in Parijs is dat een cruciale vraag. Kun je van gelovigen verlangen hun taboes bespreekbaar te maken?

Uit onderzoek blijkt dat averechts te werken. De Amerikaanse politiek psycholoog Phil Tetlock liet christelijke studenten fragmenten van een boek lezen waarin alternatieve scenario's werden gegeven voor Bijbelse gebeurtenissen. Bijvoorbeeld: 'Stel dat Maria meer kinderen had gekregen dan alleen Jezus dan kan ze niet langer als de Heilige Maagd worden gezien'. Hoe fundamentalistischer de studenten waren des te moreel verwerpelijker vonden ze de teksten en des te groter hun haat was tegen de auteur van het boek.

Het geven van geld werkt niet tegen een religieus taboe. Toen Indonesische studenten van een religieuze school, een madrassa, werd gevraagd hoe ze het zouden vinden om geld te ontvangen als ze hun geloof in de sharia zouden opgeven raakten ze juist meer overtuigd van de juistheid van de invoering ervan.

Wat kan eventueel wel werken? Het onderzoek van Phil Tetlock suggereert dat het zinvol kan zijn om inzicht te bieden in de consequenties van een taboe. Mensen die uit geloofsovertuiging geen donororganen wilden geven, veranderden van mening toen hun werd duidelijk gemaakt dat hun taboe andere mensen het leven kostte. Zo kun je je als moslim afvragen of het afbeelden van de profeet wel twaalf mensenlevens waard is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden