'We zijn nu minder goed in staat ons aan een ander te binden'

Sociologe Eva Illouz legt in haar boek Waarom liefde pijn doet uit waarom liefdesverdriet een steeds groter probleem wordt - én steeds minder heftig.

Emma Srone en Ryan Gosling in Crazy Stupid Love. 'Door Hollywoodfilms en commercie wordt vaak het beeld wordt neergezet dat je met een mooi of sexy uiterlijk gelukkiger wordt, óók in de liefde.' Beeld Warner Bros

In haar nu in het Nederlands vertaalde bestseller Why Love Hurts legt de Israëlische hoogleraar sociologie Eva Illouz (1961) uit waarom liefdesverdriet vandaag de dag een groter probleem lijkt dan vroeger: het komt veel meer voor. Liefde, zegt ze, is een consumptieartikel geworden, en verliefden gedragen zich als shoppers: niet snel tevreden, steeds op zoek naar de beste deals en immer bereid hun koopwaar te ruilen als die niet langer voldoet.

Eva Illouz. Beeld .

Wat kenmerkt moderne liefde?

'In de moderne liefde, zoals wij die in de westerse wereld kennen, ligt een grote nadruk op seksuele aantrekkelijkheid. Dat is het gevolg van Hollywoodfilms en de commercie waarin vaak het beeld wordt neergezet dat je met een mooi of sexy uiterlijk gelukkiger wordt, óók in de liefde.

'Fysieke aantrekkingskracht is een onafhankelijk criterium voor partnerkeuze geworden. Hierdoor is de groep van geschikte liefdespartners niet langer beperkt tot iemand van je eigen ras, klasse of opleidingsniveau, zoals vroeger veel gebruikelijker was. Je hebt meer keuzemogelijkheden en daarmee ook meer twijfels. Je blijft je afvragen of de persoon met wie je samen bent wel de juiste is en of er misschien niet ergens een nóg betere optie rondloopt. Doordat individuele vrijheid en autonomie steeds belangrijker zijn geworden is de ruimte om die andere opties ook echt uit te proberen bovendien groter geworden.'

Is dat erg?

'Met de vrijheid een partner te kiezen op basis van je eigen wil en gevoelens is natuurlijk niets mis. Maar deze vrijheid heeft plaatsgemaakt voor het probleem van kiezen. Het gevolg is dat je voortdurend van partner blijft wisselen, altijd op zoek naar iets beters.

'Wanneer twee mensen toch voor elkaar kiezen, ontstaat er vaak een nieuw probleem, omdat we te maken hebben met twee tegenstrijdige culturele structuren. Enerzijds koesteren we nog het premoderne, romantische beeld van erotische opoffering en emotionele versmelting, anderzijds zijn we heel rationeel, we willen de controle houden en voor ons zelf de optimale keuzes maken. Die twee kunnen haast niet naast elkaar bestaan, dus vaak mondt een relatie uit in een teleurstelling.'

Channing Tatum en Amanda Seyfried in de film Dear John. Beeld Screen Gems

Met liefdesverdriet als gevolg.

'Inderdaad, hoewel de moderne mens wel veel beter kan omgaan met ervaringen van verlating, beëindigde relaties en verraad dan in het verleden. We houden meer afstand en zijn gewapend met cynisme en ironie om onze autonomie te bewaken. Maar juist omdat we zoveel strategieën hebben ontwikkeld om met de kwetsbaarheid van relaties om te gaan, zijn we beroofd van de mogelijkheid ons volledig over te geven. We zijn minder goed in staat om de twijfels en onzekerheden die bij liefhebben horen te trotseren en ons helemaal aan een ander te binden.'

Waarom doet liefdesverdriet dan toch zo'n pijn?

'Omdat een geslaagde liefde van belang is voor de vorming van ons maatschappelijk gevoel van eigenwaarde. Samenzijn met iemand definieert wie we zijn; het geeft gestalte aan wat ons anders dan anderen maakt. Het geeft je het gevoel dat je wordt gezien in een overweldigende wereld met miljoenen andere mensen. Dat iemand jóú gekozen heeft, betekent dat je de competitie gewonnen hebt. Als je telkens 'verliest', wordt dat gezien als een soort sociale incompetentie. Je voelt je niet alleen in de steek gelaten, maar ook mislukt en dat doet pijn.'

Zou een wereld zonder liefdesverdriet een betere zijn?

'De wereld, en het leven, zou een stuk minder interessant zijn. De schrijver Jonathan Franzen zegt dat heel mooi: 'Pijn doet zeer maar brengt ons niet om. Als je het alternatief in aanmerking neemt - een gevoelloze, door technologische hulpmiddelen geschraagde droom van autonomie - dan wordt de pijn het natuurlijke uitvloeisel en de natuurlijke indicator van het feit dat je leeft in een wereld die weerstand biedt. Wanneer je pijnloos door het leven gaat heb je niet geleefd.'

'Toch geloof ik dat een wereld zonder liefdesverdriet steeds dichterbij komt. De pijn, angst en misère die in de Europese, romantische cultuur van de voorgaande eeuwen gebruikelijk waren, zullen we steeds vreemder vinden, omdat we ons de hartstochtelijke liefde uit die tijd niet meer kunnen voorstellen. Het aantal mensen dat alleen leeft en in en uit relaties stapt neemt toe, net als het aantal mensen dat meerdere relaties heeft in plaats van één monogame relatie.

'Ook rust er een stigma op liefdesverdriet. Wie eraan lijdt, zal zich wel 'te veel door de liefde hebben laten meeslepen' en de pijn van een gebroken hart heb je dus eigenlijk aan jezelf te wijten. Dat idee, dat de mens zijn eigen liefdesverdriet veroorzaakt, is in de twintigste eeuw heel populair geworden, misschien ook wel doordat de psychologie ons de troostrijke belofte bood dat die pijn kon worden verholpen door in therapie te gaan, zelfhulpboeken te lezen of aan grondige introspectie te doen.

'Liefdesverdriet moet een heilzame dimensie in je rijpingsproces worden, is de heersende opinie. Je mag er niet in zwelgen, je moet er overheen komen. Maar volgens mij is het belangrijk te beseffen dat liefdesverdriet niet het gevolg is van onze zwakke of onrijpe psyche maar van de maatschappelijke en culturele spanningen en tegenstrijdigheden waaraan wij als moderne mensen onderhevig zijn.'

We kunnen er niets aan doen?

'Jawel: verliefd worden op iemand anders.'

Eva Illouz: Waarom liefde pijn doet - een sociologische verklaring

De Bezige Bij; 428 pagina's; € 29,90.

Eva Illouz (1961) is hoogleraar sociologie aan de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem. Ze schreef verschillende boeken over de liefde, waaronder Consuming the Romantic Utopia en Hardcore romantiek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.