'We zijn allemaal monsters'

Cyclopen, sirenen - bizarre afwijkingen onthullen hoe de mens in elkaar steekt. Armand Leroi schreef er een verontrustend boek over....

Het is een haast lieflijk beeld. De bijna voldragen foetussen zweven inhun glazen pot en houden elkaar in een tedere greep. Pas in tweedeinstantie komt de schok: ze zitten aan elkaar vast. Een skelet verderoplaat zien hoe.

De Siamese tweelingen in Museum Vrolik, de anatomische collectie vande Universiteit van Amsterdam, vertegenwoordigen een van de aangeborenafwijkingen die centraal staan in Armand Lerois net vertaalde boekMutanten. Leroi laat aan de hand van cyclopen (eenogigen), beenlozesirenen, hermafrodieten, albino's, vrouwen met baarden en lilliputters zienhoe lichamen ontstaan en onze genen ons maken tot wat we zijn.

Leroi toont aan dat zulke mutaties slechts uitwassen zijn vanontwikkelingsprocessen die elk embryo doormaakt. Een subtiel samenspel vangenen en signaalstoffen zorgt ervoor dat er op het juiste moment en dejuiste plek weefsel plooit of uitstulpt, waardoor een kind hc)hc)nruggegraat, twee ogen, tien vingers en een sekse krijgt.

Het boek is een vorm van eerherstel. Waren mutanten in de Oudheidmysterieuze fabelwezens en in de 18de eeuw serieus studiemateriaal voorbiologen en anatomen als Cuvier, Buffon en Geoffroy St. Hilaire, eind 19deeeuw werden ze tentoongesteld in freakshows en verbande de wetenschap zenaar het rariteitenkabinet van de teratologie (de leer der misvormingen).

Maar voor Armand Leroi (1964), ontwikkelingsbioloog vanNederlands-Zuidafrikaanse afkomst aan het Imperial College in Londen, zijnmutanten een bron van inspiratie. Hij doet aan 'evodevo', een combinatievan ontwikkelingsbiologie en evolutiebiologie. Op moleculair niveau bekijkthij bij het wormpje C. elegans hoe mutaties in het genetische bouwprogrammaleiden tot biologische diversiteit.

Hoezo dan dit mensenboek?

'Ik wilde een populair-wetenschappelijk boek schrijven over mijnvakgebied, en mensen spreken nu eenmaal meer aan dan wormen. Het basisideevan Mutanten is dat afwijkingen je vertellen hoe het menselijk lichaam inelkaar steekt. Ik haal mutaties uit het veld van de pathologie en laat zienwat ze ons leren over onszelf. Een oud idee, dat je al bij Francis Baconvindt. Een logisch idee ook, als je C. elegans bestudeert. Toch bleek hetvoor veel humaan genetici een soort eye-opener te zijn.'

Het is ook een morbide thema.

'Volgens sommige mensen behandel ik mensen als fruitvliegjes. Mijncollega's op Imperial vonden de titel Mutanten smakeloos. Maar ik heb veelmoeite gedaan om de juiste toon te treffen en de kille wetenschap teverzachten met historische context en menselijke anekdotes, zoals over hetharige meisje Tognina Gonsalvus of de hermafrodiet Abel Barbin. Daar hebik trouwens geen kritiek op gehad.

'Heel anders lag dat bij de op het boek gebaseerde televisieserie vanChannel Four. Die was snel gemonteerd, een beetje gothic, een soortMTV-science. Het boek is geïllustreerd met oude lithografieën: accuraatmaar ook esthetiserend. In de tv-serie kreeg je alle misvormingen echterin klinisch full colour te zien. En dat zijn natuurlijk verontrustendebeelden.

'Als ik eerlijk ben heeft het macabere ook zijn attracties. Ik had eenneutraal ontwikkelingsbiologisch boek kunnen schrijven, maar dat had mindereffect gehad. Dit boek drukt ook mijn eigen fascinatie uit voor al diebizarre mutaties, en het genoegen die als een soort Linnaeus te kunnenordenen.

Nog een favoriete mutatie?

'De cyclopische baby, misschien. Omdat het zo'n curieuze mutatie is enin zo'n lange culturele traditie valt die begint bij de mythische reuzenvan Homerus. In de 18de eeuw beeldt Buffon een eenogig kind nog af als eensoort reusje, terwijl zulke kinderen in werkelijkheid altijd stierven bijde geboorte. Het is een mutatie van het gen sonic hedgehog, dat zorgt voorde symmetrie in ons gezicht. Het mooie van cyclopie is dat het een extreemgeval is van een normale genetische variatie, die een heel normaal proceshelpt verklaren.'

Het is wel verontrustend hoe complex zulke processen zijn. Het lijkt eenwonder dat er nog normale baby's worden geboren.

'Het maakt je bewust van de fragiliteit van het leven. In zekere zinzijn we allemaal mutanten. We hebben gemiddeld driehonderd schadelijkemutaties in ons genoom. Dat valt ons veelal niet aan te zien, dus waarzitten die mutaties dan? Mijn vermoeden is dat ze vooral schuilgaan in onzehersenen en ons gedrag. We weten dat een groot deel van ons genoom codeertvoor ons brein. Er is geen onderdeel van ons fenotype dat moeilijker is teanalyseren, maar we zullen steeds meer mutaties vinden die ons gedragbeïnvloeden.

'Mutaties zie je trouwens ook gewoon op straat. Meer of minder ruimtetussen de ogen: daar zit een heel syndroom aan vast. Een inkeping op deneus: typisch voor te veel sonic hedgehog , zware gevallen krijgen tweeneuzen. Op mentaal vlak zie je veel autisme, in wezen extreem mannelijkgedrag - systematisch denken, sociale onaangepastheid. Het is een nieuwebenadering van de pathologie.'

Zullen we ons genetisch noodlot stoïsch blijven accepteren?

'De trend zal zijn de variatie in lichaam en geest te medicaliseren,vooral in de mentale sfeer. Ik wil echt geen eugenetisch schrikbeeldschetsen, maar over tien, vijftien jaar is een bezoek aan een klinischgenetisch laboratorium heel gewoon. Designerbaby's komen eraan. Geen morelekracht kan op tegen de drive van de medische wetenschap en het verlangenvan mensen hun leven te verbeteren.'

Genen lijken zo allesbepalend.

'Dat is niet zo. Genetische informatie komt tot expressie in stofjes enprocessen, en daarbij spelen omgevingsfactoren een rol. Zo kan het eten vaneen bepaalde giftige plant bij koeien tot precies dezelfde afwijkingenleiden als een genetisch defect in sonic hedgehog.

'Genen líjken allesbepalend omdat nurture' zo lastig te bestuderenis. Zo zien sociale wetenschappers slechte opvoeding als oorzaak vooragressie. Zij kunnen dat echter niet experimenteel bewijzen. Ze hebbenslechts surveys met correlaties. Die leveren wel massa's data op, maar geenantwoorden.

'De genetica geeft die antwoorden wel. Zo is er een mutatie in een gendat codeert voor een receptor voor het hersenenzym monoamine oxidase A, dieleidt tot agressiviteit. Schakel hetzelfde gen in muizen uit, en ze wordenook agressief. Dat neemt niet weg dat er sterke interacties tussen genenen omgeving zijn. De genoemde mutatie levert een neiging totgedragsproblemen op, een slechte opvoeding misschien evenzeer. Decombinatie versterkt het effect.'

Een heikel punt in de genetica is de kwestie 'ras'. U heeft zich in TheNew York Times gekeerd tegen de notie dat ras niet bestaat.

'De standaardopvatting in de afgelopen halve eeuw is dat er mindergenetische variatie is tussen rassen dan binnen rassen. Meer verschillendus tussen Nederlanders onderling dan tussen Nederlanders en zeg Dinka's.Deze theorie bleef lang onweersproken, want wie er vragen bij stelde, waseen racist.

'Science publiceerde in 2002 echter een onthullend artikel. Als hetcomputerprogramma Structure anonieme dna-monsters op verwantschap moetordenen, produceert het etnische clusters die grofweg corresponderen metde oude rassen. Alsof Linnaeus tot ons spreekt vanuit het graf, maar nugewapend met moleculaire data.

'Daarnaast is er steeds meer bewijs dat aandoeningen als hoge bloeddruken hart- en vaatziekten een etnische component hebben. Veel genetici denkeninmiddels dat er wel degelijk zoiets als ras bestaat, al zou dat dan geenweerslag hebben op mentale kenmerken.'

En dat gelooft u niet?

'Nee. We vinden steeds meer aanwijzingen voor de mogelijke invloed vangenetische variatie op persoonlijkheidskenmerken. Zo is bij deaandachtsstoornis ADHD een gen DRD4 betrokken dat codeert voor eendopaminereceptor in de hersenen. Ehc)n schadelijke mutatie tref je veel aanbij mensen van Europese en Afrikaanse afkomst, vrijwel nooit bij Aziaten,en zeer veel bij Amer-indianen. Ik zeg niet dat Indiaanse kinderen vakerhyperactief zijn, want ook andere factoren spelen een rol. Maar het roeptwel moeilijke vragen op.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden