We worden kapot gepeild

Voortdurend wordt met enquêtes en peilingen de bloeddruk van de natie gemeten. Maar in plaats van de kloof tussen burger en politiek te verkleinen, lijken peilingen vooral onvrede aan te wakkeren.

Beeld NO CANDY

Inmiddels kennen we Steenbergen van het geschreeuw en de gebalde vuisten. Van tegenstanders die voorstanders het woord probeerden te ontnemen, van 'kankerwijf'en 'AZC weg ermee'. Weer een gemeente waar de discussie over de mogelijke komst van een asielcentrum uit de hand liep. En dat terwijl de bestuurders nog wel zo hun best hadden gedaan om elk geluid te horen. Steenbergen presenteerde zelfs een primeur in het vluchtelingendebat: de gemeente zal de mening van de bewoners over de komst van een asielzoekerscentrum digitaal peilen. Met de uitslag op zak neemt de raad eind volgende maand een definitief besluit, waarbij 'het vreemd zou zijn géén rekening te houden met de uitkomst van de peiling', aldus Cors Zijlmans, wethouder voor Gewoon Lokaal! en locoburgemeester, tegenover het NOS Journaal.

Die belofte heeft de gemoederen in elk geval niet gesust. Het plan leek de tegenstellingen zelfs aan te scherpen. 'Wie nu voor stemmen', zei een man op de informatieavond, 'noem ik landverraders'.

Stem van het volk

Opiniepeilingen beïnvloeden het publieke en politieke debat, zo bleek onlangs ook weer tijdens de Algemene Beschouwingen. Bij die gelegenheid noemde PVV-leider Geert Wilders de Tweede Kamer een 'nepparlement' omdat de volksvertegenwoordiging anders over het vluchtelingenvraagstuk zou denken dan 'het volk'. Wilders noemde zijn bron niet, maar hij baseerde zich waarschijnlijk op een recente peiling van Maurice de Hond waarin 66 procent van de Nederlanders zich uitsprak voor grenscontroles. Dat verbasterde Wilders tot '60 á 70 procent van de Nederlanders wil de grens sluiten voor vluchtelingen'. Wat natuurlijk niet hetzelfde is.

Het lijkt een opsteker voor de democratie: politici die ruim baan geven aan de stem van het volk zoals die via de peilingen naar buiten komt. Peilingen worden in het politieke debat tot waarheid verheven. Tenminste, als de uitslag in het straatje past.

De media helpen mee om de invloed van peilingen op de werkelijkheid te maximaliseren. Door betrokkenen om de oren te slaan met peilingsresultaten, bijvoorbeeld. Zo meldde het AD deze week op de voorpagina dat PvdA en VVD 'in verlegenheid zijn gebracht' omdat een groot deel van hun achterban tegen het associatieverdrag met de Oekraïne is, terwijl de twee fracties er al mee hebben ingestemd. En tegenwoordig is niet de werkelijke zetelverdeling in het parlement, maar het virtuele aantal zetels bepalend voor wie er mee mag doen aan het lijsttrekkersdebat op televisie. Met alle mogelijke gevolgen voor de verkiezingsuitslag van dien.

Fortuyns erfenis

De veelheid aan peilingen ondermijnt onze opvattingen over democratie, zegt politiekfilosoof Will Tiemeijer. 'Als je voortdurend meet en publiceert dat de meerderheid van de bevolking iets vindt, communiceer je impliciet dat het ook moet gebeuren. Dat democratie alleen maar een kwestie is van meeste stemmen gelden. Dat is een versimpeling van hoe ons systeem in elkaar zit', aldus Tiemeijer die benadrukt dat Nederland geen directe, maar een representatieve democratie kent.

'Het gaat er in Nederland niet per se om dat de meerderheid altijd zijn zin krijgt, maar dat we een compromis vinden waar voldoende mensen zich in kunnen vinden. We hebben een democratie waarin we met elkaar in gesprek gaan om tot een eensluidend standpunt te komen. Door elkaar wederzijds te informeren en te overtuigen', betoogt Tiemeijer. Hij schreef er een boek over: 'Wat 93,7 procent van de mensen moet weten over peilingen.'

Obsessie

De nationale obsessie met peilingen is een erfenis van het tijdperk Pim Fortuyn. De opkomst van Leefbaar Nederland overrompelde politieke partijen én de gevestigde media. Uit angst nogmaals een opstand van de burgers te missen, wordt sindsdien permanent de bloeddruk van de natie gemeten. Maar voelt de burger zich werkelijk gehoord door al die enquêtes, belprogramma's en straatinterviews?

De kloof tussen de burger en politiek is niet aantoonbaar verkleind. Integendeel. Peilingen lijken vooral onvrede aan te wakkeren over een overheid die niet 'luistert' en niet 'levert'. Neem de recente FNV-peiling: 85 procent van de Nederlanders is tegen bezuinigingen op de zorg. Hier gaat duidelijk niet 'geleverd' worden. En in Steenbergen was de digitale peiling koud begonnen of het gemopper op de sociale media begon. De enquête zou doorgestoken kaart zijn, de uitkomst van tevoren door de gemeente geregisseerd en niet te vroeg juichen a.u.b.: eerst moet de gemeente laten zien dat ze écht gaat doen wat de bevolking wil.

En het schuurt ook: als je bedenkt dat Sinterklaas volgende maand op zijn intocht wordt vergezeld door schoorsteenpieten: witte pieten met zwarte vegen - terwijl de meeste Nederlanders niet willen dat er aan 'hun' Piet wordt getornd. Tenminste, als je de peilingen moet geloven - maar daarover later meer. Enquêtes die voortdurend suggereren dat de politiek iets anders doet dan de meerderheid wil, zijn zand in de machine. Ze ondermijnen de geloofwaardigheid van het parlement.

Uitgesproken mening

Terug naar Steenbergen. Grote kans dat ook deze peiling - hoe goed bedoeld ook - woede en frustratie in de hand werkt. We zagen al een angstaanjagend voorproefje. De belofte om 'rekening te houden' met de wensen van de inwoners is trouwens een farce, want niet de gemeente, maar de regering beslist uiteindelijk waar de vluchtelingen worden opgevangen. En dat is misschien maar goed ook, want de kans dat de Steenbergse peiling weergeeft wat de burger vindt, is nihil.

De Leidse hoogleraar in de survey-methodologie Jelke Bethlehem spreekt zelfs van een 'flutpeiling'. Op zijn blog Peilingpraktijken.nl moppert hij regelmatig over slechte enquêtes die ons opzadelen met non-informatie. 'Iedereen mag zijn zegje doen in die enquête in Steenbergen. Dan krijg je zelfselectie. Je trekt vooral mensen die een thema al interessant vinden. Dat vertekent de uitkomsten enorm,' aldus de statisticus. 'Iedere beginneling in het vak snapt dat.' Daar komt nog bij dat iedereen in en buiten Steenbergen de peiling net zo vaak kan invullen als hij mailadressen en computers heeft. De uitkomst is vatbaar voor manipulatie.'

Slechte peilingen - die niet correct weergeven wat er leeft onder de bevolking - zijn een gevaar voor de kwaliteit van het publieke debat omdat ze iedereen op het verkeerde been zetten. Helaas zijn slechte peilingen de regel. Niet de uitzondering.

Geen uitgesproken mening

Dat is niet de schuld van onderzoeksbureaus die de boel flessen of hun vak niet verstaan. De belangrijkste oorzaak is dat burgers over veel thema's helemaal niet zo'n uitgesproken mening hebben. 'Neem het verdrag met de Oekraïne. Hebt u het gelezen? Ik niet - en ik ben nog wel politicoloog', zegt Tom van der Meer, gespecialiseerd in onderzoek naar politieke peilingen. 'Als je mensen vraagt naar hun mening over dat verdrag, creëren ze er ter plekke een.' Met als gevolg dat peilingen regelmatig opinies en trends construeren in plaats van ze bloot te leggen. Ze leveren non-attitudes op, zoals dat heet in jargon.

Hoe we dat weten? Door te kijken wat er gebeurt als je enquêtes houdt over fictieve wetsvoorstellen. Niet zo ethisch, maar wel leerzaam want de overgrote meerderheid van de ondervraagden neemt hoe dan ook een standpunt in - ook over niet-bestaande wetsvoorstellen. De Amerikaanse politicoloog George Bishop schreef een boek over dit soort experimenten onder de titel De illusie van de publieke opinie.

Ontluisterend is ook de uitslag als je een enquête een paar weken later herhaalt met dezelfde deelnemers. Dan blijkt dat ondervraagden enorm wisselvallig zijn. Veel 'ja-stemmers' worden 'nee-stemmers' en omgekeerd. Responsinstabiliteit heet dat. Een verschijnsel dat al sinds de jaren zestig bekend is, maar waar we ons liever niet dagelijks rekenschap van geven. 'We meten bijna voortdurend non-attitudes', betoogt Van der Meer, 'maar we doen alsof we 'de Nederlander' hebben doorgrond.'

Is dat erg? Jazeker, zegt politiekfilosoof Tiemeijer. 'Het gevolg is dat peilingen een meer gepolariseerd beeld van de samenleving schetsen dan de grijze werkelijkheid rechtvaardigt. Alsof er maar twee mogelijkheden zijn: voor of tegen. Een neutraal antwoord geven wordt vaak ontmoedigd of is onmogelijk. Het aangedikte zwart-wit beeld dat uit de peilingen rolt en gretig door de pers wordt opgedist, vormt een nieuwe werkelijkheid en kan de tegenstellingen verder aanscherpen.' Tiemeijer denkt vooral aan enquêtes over gevoelige thema's als vluchtelingen, integratie en allochtonen. 'Veel mensen hebben daar genuanceerde meningen over die niet passen in het zwart-wit schema van al die snelle enquêtes.'

Beeld NO CANDY

Sociaal-wenselijk

Met heftige onderwerpen halen opinie-onderzoekers makkelijk de publiciteit, onontbeerlijk voor hun naamsbekendheid. En voor de pers is het panklaar, ogenschijnlijk 'hard' nieuws, want gestaafd door cijfers en percentages.

Soms wordt achteraf officieel vastgesteld dat een onderzoek rammelde, maar dan is de toon vaak al gezet. Weet u nog? In november 2014 schreven de kranten op basis van een onderzoek van Motivaction: 'Grote meerderheid Turks-Nederlandse jongeren staat positief tegenover Islamitische Staat (IS) en keurt geweld niet af'. Minister Asscher reed een scheve schaats door de uitslag 'verontrustend' te noemen zonder de studie - die achteraf bezien niet deugde - te hebben bestudeerd.

Hetzelfde gold trouwens voor de media. De uitslag werd klakkeloos overgetikt zonder naar de kwaliteit en uitvoering van de studie te kijken. Bethlehem, die de enquête achteraf op verzoek van Asscher onder de loep legde, werd er niet vrolijk van. 'De vraaggesprekken werden vooral op de stoep van de moskee gehouden. Dat is een heel selectieve methode. En jongeren die je op straat aanspreekt, kunnen sociaal-wenselijke of juist provocerende antwoorden geven. Ook is onduidelijk hoeveel mensen weigerden mee te doen. Zij hebben meestal een andere mening dan mensen die wel meedoen. Er moet altijd worden gecorrigeerd voor non-respons, zeker in grote steden.' Het CBS kampt met een non-respons van 40 procent. Bij commerciële bureaus is dat hoger.

Het is hoog tijd dat opiniepeilers erkennen dat ze nooit écht in kaart kunnen brengen wat de bevolking precies vindt van allerlei prangende en minder prangende kwesties, vindt politicoloog Van der Meer. 'Het is onrealistisch en onmogelijk. Kijk maar naar hoe slecht ze in staat zijn te verkiezingsuitslag te voorspellen.' En dat zijn dan nog relatief eenvoudige peilingen omdat je naar een concreet voornemen vraagt: wat gaat u stemmen?

Het objectief peilen van 'zachte' opinies, opvattingen en overtuigingen is vele malen moeilijker. Het is zelfs bijna ondoenlijk de ondervraagden níét te beïnvloeden door de manier waarop de vraag wordt gesteld.

Neutrale vraagstelling

Statisticus Bethlehem verwijst naar Engeland, waar men zich suf piekert over een eerlijke en neutrale formulering van het referendum over een mogelijke Brexit. Een vraag als: 'Bent u voor vertrek van Engeland uit de EU' wordt door sommige deskundigen als te sturend gezien. De ervaring leert immers dat respondenten geneigd zijn in te stemmen met de vragensteller. 'Ja zeggen is de makkelijkste weg. Vereist de minste mentale inspanning', schrijft Tiemeijer in zijn boek. In de vraag moet in elk geval beide mogelijkheden (wel/geen Brexit) worden genoemd.

Volgens de experts kun je ondervraagden werkelijk alle kanten op sturen, bewust of onbewust. Een mooi voorbeeld is een enquête over de EU, alweer een paar jaar geleden. Eerst werd gevraagd naar het grootste nadeel van de EU. Er mochten dingen worden aangekruist als: verlies aan identiteit en de mogelijke toetreding van Turkije. 'Met zulke vragen worden mensen negatief geframed. Oftewel: in een bepaalde stemming gebracht. 'Zo stuur je de uitkomst', zegt hoogleraar survey-methoden Bethlehem.

Hetzelfde gebeurde volgens Bethlehem in 2013 in een onderzoek naar de potentie van 50PLUS. 'Eerst werd uitgebreid gevraagd naar problemen waarmee ouderen worstelen en toen kwam de vraag of ze overwogen in de toekomst een stem op 50PLUS uit te brengen. En ja hoor: 50PLUS zou 20 tot 30 zetels kunnen halen in plaats van 2 of 3. Een bizar aantal.'

Beeld NO CANDY

Of het willens en wetens gebeurt, daarover laat de hoogleraar zich niet uit. 'Dat weet ik niet. Maar professionele peilers zouden beter moeten weten. Ze moeten weten dat een minieme verandering in de vraagstelling tot totaal andere uitkomsten kan leiden.'

The Huffington Post herhaalde onlangs een klassiek experiment. Ze vroegen Republikeinen, die doorgaans een broertje dood hebben aan positieve discriminatie, naar hun mening over een voorstel in die richting van de republikein Donald Trump. Minder dan een kwart van de ondervraagden hield voet bij stuk: géén positieve discriminatie. Het noemen van personen of politieke partijen vervuilt de uitkomst. Of zoals The Huffington Post schreef: 'Republikeinen vinden Obama's ideeën veel beter als ze denken dat het ideeën van Donald Trump zijn.' Zodra er namen of partijen worden genoemd - en dat gebeurt met de regelmaat van de klok - meet je geen opinie, maar affiniteit met een minister of politieke stroming.

Peilingen negeren?

Moeten we dan alle peilingen - en al het nieuws over peilingen - negeren? Nee, dat nou ook weer niet. Instituten als het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) kunnen betrouwbare steekproeven trekken op basis van het bevolkingsregister waar commerciële bureaus niet bij kunnen. Het CBS en SCP vragen minder naar 'zachte' opinies en meer naar harde feiten: hoe vaak bent u dit jaar met vakantie gegaan/hoeveel auto's telt uw huishouden. Als het om abstracte vraagstukken gaat, wordt mensen uitdrukkelijk niet naar hun visie, maar naar hun eigen ervaring gevraagd: heeft u allochtone vrienden/ heeft u contact met uw buren/bent u dit jaar slachtoffer geweest van een misdrijf?

Enquêtes die meningen peilen leveren een totaal ander plaatje dan enquêtes naar eigen ervaringen. De school van onze kinderen krijgt een 7, maar het onderwijs in Nederland kachelt hard achteruit. We zijn minder vaak slachtoffer van een misdrijf, maar het is er voor ons gevoel onveiliger op geworden.

Makkelijk scoren

'Door ervaringen te meten heeft het SCP eind jaren negentig wel degelijk de vinger gelegd op de groeiende onvrede in achterstandswijken, het ongemak met de multiculturele samenleving. Ruim voordat Paul Scheffer zijn artikel 'Het multiculturele drama' publiceerde in 2000', merkt Tiemeijer op. 'Dat werd door de politiek niet opgemerkt of genegeerd. De bloeddruk van de samenleving meten, kan dus wel - door mensen vragen te stellen over zaken waarmee ze ervaring hebben en dus deskundig op zijn.'

90 procent van het opinie-onderzoek is technisch gezien 'flut' zegt de Leidse statisticus Bethlehem. Het is niet representatief, de vragen bevatten te veel bias of de antwoordmogelijkheden sturen de respondenten een bepaalde kant op. Politiekfilosoof Tiemeijer vindt dat opinie-onderzoek veelal non-informatie oplevert omdat de resultaten zo sterk afhangen van hoe de vraag is gesteld: 'Dus wat heb je dan gemeten?' Politicoloog Tom van der Meer zegt het zo: 'Opiniepeilingen kunnen waardevol zijn, maar ze worden vaak verkeerd gebruikt. Namelijk om losse, onbetrouwbare mededelingen te doen als X procent van de Nederlanders is voor/tegen Y. De echte informatie in peilingen is dat ze iets zeggen over verschuivende opvattingen in de tijd, of tussen groepen mensen. Interessant voor de opdrachtgever, maar daar slaan journalisten niet op aan.'

Opiniepeilingen - en de berichtgeving erover - zetten ons op het verkeerde been. En dat blijft zo. Want onderzoeksbureaus willen makkelijk in het nieuws en de media willen makkelijk nieuws. Daarnaast ontkomen media er eigenlijk ook niet aan. De peiling in Steenbergen - flut of niet - is volgende maand onderdeel van de politieke besluitvorming. En een gemeentebestuur dat uitvoert wat een enquête dicteert, is nieuws. Een gemeentebestuur dat de uitkomst van een enquête trotseert, is dat nog veel meer.


PEILINGEN IN DE MEDIA

De vangst van de afgelopen twee weken.

22 oktober

NRC
Op nrc.nl stemmen bezoekers op de meest invloedrijke cultuurmaker: winnaar het Metropole Orkest.

Het Parool
Het Parool citeert een EenVandaag-peiling: 94 procent wil Zwarte Piet houden.

21 oktober
De Gelderlander
Volgens een peiling zouden veel Nijmegenaren hun bezwaren tegen een moskee inslikken als de gemeente 'betere' locaties kiest.

BNR Nieuwsradio
FNV en SP willen aanpassing van het loonakkoord voor ambtenaren na een peiling die uitwijst dat 84 procent van de leden van het ABP-pensioenfonds tegen is.

RTV Utrecht
De meeste deelnemers van het RTV Utrecht-panel hebben niets tegen de komst van vluchtelingen, maar zijn bang voor de islam.
19 oktober

PZC
Volgens de wekelijkse peiling van Maurice de Hond zou Wilders' PVV een recordaantal ¬zetels halen als er nu verkiezingen zijn

Algemeen Dagblad
PVV heeft 37 virtuele zetels; een record

Trouw
De PVV bereikt een ¬recordhoogte in de peiling van Maurice de Hond: 37 Kamerzetels.

Het Parool
Twee op de tien mensen hebben volgens de peiling totaal geen interesse in de financiële ¬situatie na hun pensionering.

RTL Nieuws
Uit een peiling van zzp-bouwmeter blijkt dat 75 procent van de zelfstandige werknemers verwacht dat de nieuwe VAR-regels tot minder opdrachten leiden.

De Telegraaf
Beleggen is verstandiger dan sparen
vindt bijna driekwart van de bezoekers van DFT, zo blijkt uit een peiling waarop ongeveer 2.400 keer is gestemd.

18 oktober
NOS
In de wekelijkse peiling van Maurice de Hond steeg de PVV deze week naar 37 zetels. In de peiling van TNS -NIPO staat de PVV zelfs op 38 zetels.

RTL Nieuws
Als er nu verkiezingen zouden zijn, zou de PVV een recordaantal ¬zetels (37) halen, zegt opiniepeiler De Hond.

The Post Online
Een meerderheid van Nederland vindt dat de koning belasting moet gaan betalen. Dat blijkt uit de laatste peiling van Maurice de Hond.

17 oktober
EenVandaag
Er is breed draagvlak voor de kabinetsplannen over de opvang van vluchtelingen. Dat blijkt uit onderzoek van EenVandaag onder 23.000 mensen.

16 oktober
NOS
In de laatste Peilingwijzer verliest de PvdA liefst 26 zetels.

Algemeen Dagblad
Traumaverwerking zien schoolbestuurders als het moeilijkste punt bij de opvang van vluchtelingenkinderen, blijkt uit een peiling onder leden van Verus.

De Telegraaf
Pensioenfondsen mogen in megavervuilers beleggen. Het enige wat moet tellen, is het rendement, meent 51 procent van de bezoekers van DFT in een peiling waarop ruim 1.200 keer is gestemd.

De Volkskrant
Uit een onderzoek op de site Me Judice blijkt dat oudere werknemers vaak wel bereid zijn tot demotie.

15 oktober
Quest
Heeft de belastingbetaler wel vertrouwen in de wetenschap? Uit een peiling van het Rathenau Instituut blijkt van wel.

Nu.nl
De PVV van Geert Wilders is ook in de donderdag verschenen peiling van TNS NIPO virtueel de grootste partij. De partij stijgt van 21 zetels half augustus naar 38 op dit moment.

De Telegraaf
Een kwart van de jongeren tussen de 14 en 20 jaar wil de nieuwste telefoon, zelfs als dat tot financiële problemen van hun ouders leidt. Dat blijkt uit een peiling door het Nibud.

Leeuwarder Courant
Volgens een peiling gehouden tijdens de Agrarische Dagen blijkt Waadhoeke populairder dan Nij-Westergo als naam voor een nieuwe fusiegemeente.

14 oktober
Elsevier
Volgens een peiling heeft een grote meerderheid van de Nederlandse moslims in meer of mindere mate begrip voor de aanslagen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden