We worden buitenpost van beschaving

Nederland wordt bestuurd als een naamloze vennootschap zonder aandeelhouders, stelt Marcel van Dam in zijn nieuwe boek Niemands land...

‘De tijdgeest is een spook dat pas beschreven kan worden als de geschiedenis zich erover heeft ontfermd. Maar daar kan ik niet op wachten.’ Dat zijn de eerste zinnen van een boek over de ontdekkingsreis naar een land waarin samenleven alleen nog territoriale betekenis heeft en dat bedenkelijk veel op Nederland lijkt.

Toen ik halverwege de jaren tachtig de politiek verliet en ging werken in de wereld van de media, dacht ik heel goed in staat te zijn politieke ontwikkelingen te duiden en te waarderen. Dat was ook zo, voor zover het de snapshots betreft die de media tonen. Maar achteraf moet ik constateren dat het me in die tijd nooit is gelukt de opnamen aaneen te rijgen tot een film. Daardoor heb ik de grote dramatische ontwikkeling die zich in onze samenleving heeft voltrokken, gewoonweg gemist.

De samenleving is een richting in geslagen die wegvoert van het humaniseringtraject dat met een zekere consensus anderhalve eeuw is gevolgd. De cultuur is de laatste tientallen jaren over de volle breedte dienstbaar gemaakt aan economische doeleinden en ieder segment van de samenleving ondervindt er de gevolgen van. Humanitaire waarden als rechtvaardigheid, zorgzaamheid, gelijkwaardigheid, gelijkheid voor de wet, mededogen en solidariteit worden doorlopend aangepast aan het streven naar een optimale rentabiliteit van alles en iedereen.

Nederland wordt bestuurd als een naamloze vennootschap zonder aandeelhouders. Minder langzaam dan we denken, in ieder geval heel zeker, glijden we af naar het sociaal-economisch model van de Verenigde Staten, naar het rampenkapitalisme van Naomi Klein. Nederland loopt daarmee tamelijk ver voorop in Europa. Terwijl het erop lijkt dat Obama in Amerika de weg naar meer humanisering weer is ingeslagen. Nederland dreigt een buitenpost van de beschaving te worden.

Hoe kon zoiets wezenlijks zo ongemerkt gebeuren? Hoe is het mogelijk dat we in een samenleving zijn terechtgekomen die als vanzelf een steeds groter deel van de bevolking buitenspel zet? Ik was er toch zelf bij in 1983 toen de consensus over de gemeenschappelijke zorg voor iedereen in de samenleving zelfs zijn beslag kreeg in een nieuwe grondwet? Wat is er misgegaan? In Niemands land probeer ik die vragen te beantwoorden.

Ik liep al veel langer rond met het idee een boek te schrijven over hoe de gedachte dat we met zijn allen verantwoordelijk zijn voor iedereen, werd vervangen door de gedachte dat de samenleving het beste af is als iedereen zijn eigen boontjes dopt. De beslissing het te schrijven werd me makkelijk gemaakt door de research voor de documentaire De Onrendabelen die vanavond om 20.10 uur op Nederland 2 wordt uitgezonden. Daarvoor sprak ik met tientallen wetenschappers, politici, bestuurders en professionals uit het maatschappelijke middenveld en ik vergaarde zoveel kennis dat er een dwingende reden ontstond die te gebruiken voor een publicatie.

Het neoliberale beginsel van de zelfredzame burger leverde een mensbeeld op dat haast automatisch de marginalisering van een steeds groter deel van de bevolking tot gevolg heeft.

Het gelijkheidsideaal is vervangen door dat van de keuzevrijheid. Maar bij het streven naar meer keuzevrijheid wordt stiekem toch weer een ander gelijkheidsideaal gehanteerd dat uitgaat van de veronderstelling dat de competentie om te kiezen voor iedereen gelijk is. Was het maar waar.

Ontwikkelingen in de neurobiologie leren ons dat het brein ‘keuzes’ maakt op basis van allerlei impulsen die door aanleg, ontwikkelingen in de vroegste jeugd en prikkels uit de omgeving tot stand komen. Zie het televisieprogramma Eigen schuld, dikke bult dat volgende week vrijdag wordt uitgezonden. Alle eigenschappen van mensen, inclusief het vermogen te kiezen, kunnen worden weergeven in een zogenaamde normaalverdeling. Er zijn evenveel mensen die er meer van hebben als mensen die er minder van hebben. Iemand die met een kenmerk is onderbedeeld, aan de linkerhelft van de normaalverdeling, is niet in staat zichzelf te verplaatsen naar de rechterhelft, waar de beter bedeelden huizen.

De conclusie is evident: naarmate de samenleving meer wordt ingericht op mensen met veel competenties, zoals intelligentie, eigen verantwoordelijkheid en het vermogen zelf keuzes te maken, worden mensen met minder competenties vaker buitengesloten.

God zij dank heeft de evolutie ook moraal geproduceerd. Het is een eigenschap van de samenleving geworden omdat in de strijd om het bestaan solidariteit van waarde bleek. De verzorgingsstaat is geboren toen jonge apen boomvruchten gingen plukken voor oude apen die niet meer konden klimmen. Kom er nog maar eens om. Aan het sterfbed van de verzorgingsstaat dwingen jonge politieke apen oude soortgenoten opnieuw te leren klimmen, ondanks hun pijnlijke gewrichten.

Het heeft lang geduurd voordat ik in volle omvang besefte wat de gevolgen zijn van de paradigmaverandering die de Nederlandse politiek vanaf begin jaren tachtig heeft ondergaan. Als socioloog weet ik dat je de maatschappelijke krachten moet kennen om te weten waar je de gevolgen ervan moet zoeken. Zoals astronomen pas zwarte gaten vonden nadat Einstein de betekenis van de zwaartekracht had doorgrond.

Ik ben geen Einstein en de menswetenschappen bestuderen een onderwerp dat nog complexer lijkt dan het universum. Het universum wordt bestuurd door onveranderlijke natuurwetten, de samenleving door normen en waarden die constant veranderen. De toekomst kan niet worden uitgerekend door het Centraal Planbureau, de toekomst moet worden uitgeprobeerd door mensen. Omdat niemand de wijsheid in pacht heeft blijft dat behelpen, maar het helpt wel als niet succes de norm bepaalt maar de norm het succes.

Met het schrijven van Niemands land heb ik beoogd mensen die boeken lezen ervan te overtuigen dat zij door het lot zijn begiftigd met het vermogen zich aan te passen aan een complexe samenleving. Zij behoren om die reden de samenleving geschikt te maken voor mensen die dat niet kunnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden