Interview Marieke Liem

We moorden minder, zegt de database vol moorden

Door de eeuwen heen daalde het aantal moorden in West-Europa aanzienlijk. Psycholoog en criminoloog Marieke Liem onderzoekt waardoor moordcijfers veranderen.  

Een boerenvechtpartij bij een kaartspel, door de Vlaamse schilder Adriaen Brouwer (1605-1638). Beeld AKG

Mannen tussen de 15 en de 39 jaar verspillen wereldwijd het meeste bloed en dat is waarschijnlijk altijd zo geweest. Maar eeuw na eeuw daalde het aantal slachtoffers dat ze maakten en momenteel wordt er in West-Europa minder gemoord dan ooit. Marieke Liem, psycholoog en criminoloog aan de Universiteit Leiden, gebruikt een database van Europese moorden om de spectaculaire daling te begrijpen, en om te verklaren waarom het aantal moorden af en toe even stijgt.

Er wordt steeds minder gemoord, stelt u. Hoe weet u dat?

‘Dat valt onder andere te zien aan heel oude botresten, van jagers-­verzamelaars. Een flink deel daarvan vertoont sporen van fataal geweld. En dat komt overeen met observaties door antropologen bij groepen die in de twintigste eeuw nog leefden als jagers-verzamelaars. Ook bij hen kwam fataal geweld veel voor. Op basis van die gegevens schatten we dat mensen vóór de ontwikkeling van de landbouw achthonderd tot duizend keer zo vaak als nu omkwamen door geweld, zowel moord tussen individuen als oorlogsachtige situaties.

‘Voor iets recentere tijden zijn er papieren bronnen. Uit het laatmiddeleeuwse Duitse rijk hebben we bijvoorbeeld Achtbücher, waarin steden opschreven wie er voor moord werd verbannen. Dat soort bronnen laat zien dat er een paar eeuwen geleden honderden keren zo vaak werd gemoord als nu.’

En dat komt dus vooral doordat het gedrag van jonge mannen is veranderd?

‘Ja. Mannen tussen de 15 en de 39 pleegden altijd de meeste moorden; dat zie je ook al in de middeleeuwse bronnen. En ze vermoorden vooral elkaar, vaak vanwege ruzies over zaken zoals geld, eer of vrouwen. Dat soort geweld neemt al eeuwenlang af. Volgens socioloog Norbert Elias (1897-1990, red.) kwam dat doordat Europeanen sinds de late Middeleeuwen steeds beschaafder werden en geweld minder acceptabel vonden. En waarschijnlijk had het ook te maken met de opkomst van sterke staten, die het gewelds­monopolie opeisten en rule of law ­invoerden.’

Hoe zit met andere moorden, tussen geliefden, bijvoorbeeld, of binnen een familie?

‘Daar lijkt veel minder in te veranderen. Er zijn relatief kleine verschuivingen geweest, bijvoorbeeld toen het mogelijk werd te scheiden. Toen daalde het aandeel moorden tussen echtgenoten iets, doordat ze konden vertrekken bij een agressieve partner. Maar al met al blijven dit soort moorden ongeveer even vaak voorkomen, per hoofd van de bevolking.

‘Dat geldt ook voor abnormale, ­afwijkende moorden, bijvoorbeeld door mensen met grote psychische problemen. Die zijn zeldzaam, maar per hoofd is dat aantal min of meer constant.’

U houdt een database bij met moorden in Europa sinds 1992. Wat levert die op?

‘In de eeuwenlange dalende trend zat in de jaren 1980 en 1990 een afwijking: toen vonden er relatief meer moorden plaats. Dat probeer ik te verklaren met vergelijkend onderzoek – onder meer met die database. De afwijking had waarschijnlijk te maken met de naoorlogse babyboom, waardoor er in de jaren ’80 en ’90 relatief veel jonge mannen waren. Die hadden tijd en geld om uit te gaan en te drinken, wat de kans op agressie vergrootte: alcohol en drugs spelen een grote rol bij moorden.

‘In de jaren 2005, 2006 en 2007 daalde het aantal moorden juist weer flink en dat wil ik ook begrijpen. In Nederland zijn moorden inmiddels zo zeldzaam geworden – het jaarlijkse aantal schommelt rond de 100 à 120 – dat het moeilijk is onderscheid te maken tussen toevallige variaties en echte trends. Daarom vergelijk ik met de rest van Europa. Zo onderzoek ik of de daling vanaf 2005 te maken had met de opkomst van internet, waardoor jonge mannen meer achter de computer zaten en minder op straat waren.

‘Ook kijken we als onderzoeksgroep bijvoorbeeld naar veranderende methoden waarmee agressie wordt geuit, zoals de handgranaten in Amsterdam en Almere, die een paar weken geleden in het nieuws waren. Zijn die onderdeel van een trend? In Zweden en het Verenigd Koninkrijk zien we een opleving van fataal geweld en daarbij worden ook dat soort wapens gebruikt.’  

Marieke Liem Beeld Marieke Liem

Dinsdag 27 november spreekt Marieke Liem over fataal geweld onder vrienden en vreemden. Studium Generale, 19.30 - 21.00 uur, Wijnhaven, Turfmarkt 99 Den Haag.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.