'We laten een klein stukje Rusland achter in de ruimte'

Tegen middernacht verzamelen de veteranen van de Russische ruimtevaart zich voor de gigantische wereldkaart in het vluchtleidingscentrum, waarop een lichtvlekje al dertien jaar de baan van het ruimtestation Mir aangeeft....

Van onze correspondent Bart Rijs

Als het lichtje traag richting Rusland kruipt, verschijnen de kosmonauten op het scherm. Zwevend voor de nationale driekleur spreekt commandant Viktor Afanasjev de aarde toe. 'Het is bitter het station te verlaten', klinkt het krakend uit de ruimte. 'We laten een klein stukje Rusland achter.'

Dit is het moment waarvan de kosmonauten, de technici en de constructeurs hadden gehoopt dat het voorlopig niet zou komen. De rest van de wereld mag de Mir dan zien als een paar gedeukte containers vol verouderde apparatuur, voor de Russen is het een nationaal monument. Het opgeven van de Mir doet pijn; zelfs nu blijven de Russen tegen beter weten in hopen op de miljoenen die nodig zijn om het leven van hun ruimtestation te rekken. De tijd dringt: over een maand of zes heeft de zwaartekracht de Mir zo ver naar beneden getrokken dat Ruslands trots in de dampkring zal verbranden.

'Als er geen geld is om de Basileus-kathedraal op het Rode Plein te verven, zeg je toch ook niet: ''breek dan maar af'',' vraagt Vladimir Steklov retorisch. De acteur wordt de ster in een film over een kosmonaut aan boord van de Mir, die weigert terug te keren naar de aarde.

Bedelcampagnes voor het ruimtestation zijn uitgelopen op een mislukking. Het plan om de Mir te privatiseren en de aandelen aan buitenlandse investeerders te verkopen is stukgelopen op gebrek aan belangstelling. De BV Mir was al bij de oprichting failliet. De hoop leefde op toen zich een Britse zakenman meldde, die voor een weekje in de ruimte honderd miljoen dollar investeringen beloofde. Maar na een maand werd hij ontmaskerd als een oplichter en moest hij uit het trainingscentrum in Sterrenstad worden gezet.

De ruimtevaartindustrie probeert wanhopig geld te slaan uit de kennis die met de Mir is opgedaan. Het Instituut voor Biomedische Problemen heeft met succes een supergezonde 'kosmische yoghurt' op de markt gebracht, gemaakt van bacteriecultures die zijn gewonnen uit de ingewanden van de kosmonauten. Maar dit soort ruimtemarketing levert niet eens genoeg op om de achterstallige salarissen van de ruimtewetenschappers te betalen.

Een comité van Doema-leden en ex-kosmonauten heeft het 'Volksliefdadigheidsfonds Red het ruimtestation Mir' opgericht. 'Er is nog een kans om het station, de trots van het land en het Russische ruimtevaartprogramma te redden', schrijven ze in hun oproep. Maar in de grote doorzichtige collectebus in het hoofdkwartier ligt zelfs nog geen laagje bankbiljetten.

'Als elke Rus één dollar per jaar zou geven, kunnen we de Mir in de kosmos houden', zegt het hoofd financiële zaken Aleksandr Barsoekov mistroostig. 'Eén dollar! Eén fles wodka per jaar minder! Maar nee, jammer genoeg grijpen ze liever naar het gouden flesje.'

Nergens was het Russische gevoel een supermacht te zijn sterker dan in de ruimtevaartindustrie, en nergens was de vernedering groter toen er aan die supermachtstatus abrupt een einde kwam. De hele planeconomie draaide in dienst van prestigeprojecten als de Mir: voor de ruimteambassade van de Sovjet-Unie waren er altijd genoeg mankracht en middelen. En terwijl de Amerikanen eind jaren tachtig zwoegden om de fouten uit het ontwerp van hun nieuwe ruimteveer te halen, werd aan boord van de Mir het ene na het andere duurrecord gevestigd.

Maar toen het land uit elkaar viel en de geldzorgen begonnen, was het de NASA die de Mir aan de gang hield. Rusland verkocht een retourtje ruimte aan 62 astronauten, inclusief een Japanse journalist die voor 3.300 dollar per minuut een dag of twee rond de aarde cirkelde. In het vluchtleidingscentrum verschenen reclameborden van sponsors, zodat het leek alsof de Mir werd bestuurd vanuit een sportzaaltje.

Er was nooit geld; het ene gat werd gedicht met het andere. De bemanning van de Mir dreigde zelfs even zonder eten te komen zitten omdat Rusland de huur voor de lanceerbasis Bajkonoer in Kazachstan niet had betaald, en de boze Kazachen het vertrek van een Progress-bevoorradingsschip tegenhielden.

Een bezopen kosmonaut met een berenmuts op zijn kop, die met een schroefsleutel op een kapotte computer hamert om het ding aan de praat te krijgen - zo werd de Russische ruimtevaart tot woede van de kosmonauten door Hollywood neergezet in het kassucces Armageddon. Het uitgeleefde ruimtehuis werd het symbool voor het verval van Rusland.

'Veel jongeren zijn naar betere banen vertrokken,' zegt Sergej Gromov van het staatsruimtevaartbedrijf Energija. 'Het is treurig. De mensen op de sleutelposten zitten tegen hun pensioen aan; ze vragen zich of er nog een nieuwe generatie is om het estafettestokje aan door te geven.'

In het crisisjaar 1998 besloot de staat de financiering van de Mir definitief stop te zetten. De paar roebel die op de begroting staan voor de ruimtevaart, moeten naar het Internationale Ruimtestation. Het nieuwe ruimtestation is groter, mooier en moderner, maar het laat de Russen koud; ze beseffen dat de Amerikanen de hoofdrol spelen.

De ruimterace is gelopen, maar de twee oude rivalen bekijken elkaar nog steeds met wantrouwen. De Russen moesten hun Amerikaanse partners vorige maand haastig geruststellen toen bleek dat er opeens een extra kosmonautenploeg aan het trainen was. Nee, ze waren echt niet van plan het ruimtestation net als het vliegveld van Pristina bij verrassing als eerste in te nemen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden