We hebben meer controle over ons brein dan we denken

Dankzij zijn zwarte band in karate komt neuropsycholoog André Aleman tot inzicht

De mens heeft meer controle over zijn brein dan u en neurobioloog Dick Swaab ('Wij zijn ons brein') denken, betoogt André Aleman in zijn nieuwe boek. De neuropsycholoog legt uit, mede aan de hand van zijn geliefde karate.

Neuropsycholoog André Aleman Beeld Adrie Mouthaan

André Aleman (42) staat met zijn linkervoet naar voren. Een tikje voorovergebogen. Zijn linkervuist gebald naar voren, de rechterhand daar iets achter. Klaar voor het opvangen van een plotselinge aanval. 'Dit is een simpele techniek, de blokkeerbeweging.' Aleman buigt zijn linkerarm voor zich. 'Om hem heel snel te kunnen doen moet je je arm ontspannen. Maar uiteindelijk span je de spieren aan, anders heb je geen impact. Dus dit' - Alemans armen schieten in een flits in de blokkeerhouding - 'is de techniek hoe die eigenlijk moet.'

We zijn dan net enkele minuten in Alemans kantoor in het breincentrum van het UMC Groningen aan het praten over zijn nieuwste boek, Je brein de baas. Daarin stelt de hoogleraar neurowetenschappen dat wij meer controle hebben over ons brein dan menig hersenwetenschapper beweert. Zoals hij schrijft: 'Met ons bewuste denken kunnen we in belangrijke mate de rest van ons brein aansturen, zoals een roer een schip of een dirigent een orkest.'

U hebt een zwarte band karate. Hoe ben je met karate je brein de baas?

'Als zwarte band karate ben je getraind op een soort alertheid. Enerzijds heb je aandacht voor je lichaamsbewegingen, die je probeert te verbeteren, anderzijds heb je ook een andere vorm van aandacht. Die stelt zich open voor wat zich voordoet. En omdat je gedachten neigen af te dwalen naar van alles en nog wat, is die aandacht iets wat je zult moeten trainen.'

Aleman doet naast zijn stoel de blokkeerhouding voor. Een treffende keuze, want zijn boek zal hij met hand en tand moeten verdedigen tegen collega's die juist geloven in louter biologische en chemische verklaringen voor ons gedrag. De grote namen in de Nederlandse neurologie verkondigden de afgelopen jaren dat de mens weinig meer is dan een uitvoerder van wat de zenuwcellen in het brein beramen. Of, zoals neurobioloog Dick Swaab dat idee in de titel van zijn bestseller uit 2010 samenvatte: Wij zijn ons brein. Maar volgens Aleman onderschatten Swaab en consorten de rol van ons bewustzijn. Je brein de baas staat vol voorbeelden van hoe je met bewust denken het brein naar je hand kunt zetten.

Toerekeningsvatbaar of niet?

Kunnen criminelen verantwoordelijk worden gehouden voor hun misdaden? Sommige neurologen vinden van niet: de criminelen waren immers het slachtoffer van hun misdadige brein. Ook sommige rechters zijn hier wel over gaan twijfelen, merkt André Aleman op. 'Erg frappant. Of je wel of niet een intentie had, er moet gewoon dezelfde strafmaat zijn voor erge misdaden.' Ondanks zijn geloof in vrije wil denkt Aleman wel dat soms sprake is van ontoerekeningsvatbaarheid. 'In sommige gevallen zijn de hersencircuits gewoon niet meer intact. Bij dementie bijvoorbeeld. Dan kun je wél de vraag stellen: hoe geldig is de intentie tot een misdaad?'

Wat is dat eigenlijk precies, bewust denken?

'Bewustzijn is moeilijk te definiëren. Voor mij betekent het dat je je ergens van bewust bent, bewust beseft iets te willen. En dat dat ook iets uitmaakt. Als ik mij nu iets bewust voorneem, dan maakt dat uit.

'In een recent Amerikaans experiment moesten proefpersonen een schietspel spelen waarin ze zo snel mogelijk op blanke of getinte personen moesten schieten. Witte deelnemers bleken vaker onterecht op een getint persoon te schieten. Maar toen ze zich daarna in opdracht van de onderzoeksleiders stellig voornamen om niet op ras te letten, nam die neiging af. Dat vind ik een vrij duidelijke aanwijzing dat je bewuste denken ertoe doet.'

De karatebeweging die u net uitvoerde, leek automatisch te gaan.

'Ja, dat is iets dat je moet leren. Net zoals je een vreemde taal leert, die spreek je na verloop van tijd ook automatisch.'

Als het automatisch gaat, dan is het toch eigenlijk iets wat je onbewust doet?

'Ja, maar je hebt wel controle en aandacht nodig om het te leren. Ik ontken ook zeker niet dat er onbewuste en automatische processen in ons brein gaande zijn. Van het grootste deel van wat er gebeurt in die hele machinerie' - Aleman wijst naar zijn schedel - 'hebben we geen benul. Je bewuste denken is misschien maar een heel klein deel van het brein, maar daarmee kun je wel controle uitvoeren op de rest. Ook al is die beperkt.'

CV André Aleman

20 juni 1975 Geboren te Leiden

1993 - 1997 Studie neuropsychologie en fysiologische psychologie (Universiteit Utrecht)

2001 Cum laude gepromoveerd (Universiteit Utrecht)

2006 European Young Investigator Award voor onderzoek naar verminderd ziekte-inzicht bij psychotische stoornissen.

2008 Benoemd tot hoogleraar cognitieve neuropsychiatrie, UMC Groningen

2009 - 2014 Lid van de KNAW Jonge Akademie

2011 Boek Hersenspinsels

2012 Boek Het Seniorenbrein

2017 Lid van de KNAW

2017 Boek Je brein de baas

Aleman is getrouwd en heeft vijf kinderen. Hij is lid van de Gereformeerde Gemeenten.

U lijkt toch redelijk stellig in uw boek. Uw eerste hoofdstuk heet 'het onbewuste overschat'.

'Dat is precies wat er in de literatuur te veel gebeurt: overschatting. Er wordt geclaimd dat onbewuste processen in het brein altijd doorslaggevend zijn bij het nemen van beslissingen. Als je vervolgens kijkt naar het experimentele bewijs voor deze claims, dan vind ik dat eigenlijk niet zo sterk.'

Aleman verwijst in zijn boek naar de experimenten van de Amerikaanse neuroloog Benjamin Libet. In de jaren zeventig zette Libet proefpersonen achter een knop, die zij op elk gewenst ogenblik in mochten drukken terwijl hun hersenactiviteit werd gemeten. Libet zag tot zijn verbazing dat een halve seconde vóór de proefpersonen meldden bewust het besluit te nemen de knop in te drukken, de hersenen deze beweging al in gang zetten. Dit 'bereidheidspotentiaal' is volgens sommige wetenschappers hét bewijs dat ons bewuste denken eigenlijk onbewust wordt aangestuurd door het brein.

Wat is uw kritiek op Libet?

'Nou, ten eerste vind ik die hele computertaak redelijk artificieel. Ook al mogen de proefpersonen zelf bepalen wanneer ze op de knop drukken, ze zijn nog steeds geïnstrueerd. Gaat het dan nog over vrije wil? Bovendien heb je als proefpersoon bewust besloten om mee te doen aan het experiment. Wellicht geef je al bij de start van de proef een soort co-signaal aan de hersencellen: jullie kunnen zo aan de slag.'

Beeld Adrie Mouthaan

Het zijn niet de minsten waar u tegenin gaat. Dick Swaab, Ap Dijksterhuis, Victor Lamme: de grote namen in de Nederlandse psychologie en neurologie geloven in onbewuste beïnvloeding.

'Er zijn ook grote namen die er anders tegenaan kijken. De vraag blijft: worden de bevindingen van Libet goed geïnterpreteerd? Natuurlijk zijn er ook andere studies waarnaar men verwijst, maar die Libet-studies zijn behoorlijk doorslaggevend geweest.'

De psychologie levert al jaren voorbeelden van onbewuste beïnvloeding op ons gedrag. Reclame beïnvloedt onbewust ons koopgedrag, mensen hebben impliciet negatievere associaties bij getinte personen, vet en suikerrijk eten beloont stiekem ons brein.

'Ik ben het ermee eens dat veel routinegedrag met onbewuste processen verklaard kan worden. Maar dat routinegedrag, daar ben je wel op een bewuste manier aangekomen. Ik poets bijvoorbeeld dagelijks mijn tanden. Dat is routine. Maar ooit heb ik daar het bewuste besluit toe genomen. Ik ben zelfs van een- naar tweemaal tandenpoetsen per dag gegaan, omdat de tandarts mij bewust uit kon leggen waarom dat beter was.'

Neurofeedback: bewezen of niet?

Het opvallendste hoofdstuk in André Alemans boek gaat over neurofeedback: een therapievorm waarbij patiënten via een monitor hun hersengolven in beeld krijgen. Door aan de hand van de monitor de gedachten te sturen is het mogelijk om de golven te beïnvloeden. De therapie zou depressieve klachten tegengaan, maar ontbeert volgens sceptici een wetenschappelijke basis. Aleman: 'Dát je je hersengolven kunt controleren met neurofeedback staat mijns inziens wel vast, wat mijn argument over de kracht van het bewuste brein ondersteunt. Maar het klopt dat over de inzet als therapievorm nog veel twijfels bestaan. Het wordt nu door allerlei klinieken aangeboden. Dat is wat mij betreft nog te vroeg.'

Een determinist zou tegenwerpen: u denkt alleen maar een bewuste keuze te hebben gemaakt. Eigenlijk heeft uw brein het bepaald.

'Dat zou kunnen. Zowel bewuste als onbewuste processen voltrekken zich natuurlijk in het brein, maar het is niet makkelijk aan te geven waar het één begint en het ander ophoudt. Je zou slimme experimenten moeten verzinnen om dat uit elkaar te halen. Er is nog geen bewijs dat onbewuste processen de doorslag geven.'

Je brein de baas laat zich lezen als een zelfhulpboek, maar dan doorspekt met verwijzingen naar experimenten en meta-analyses. Niet voor niets beslaat de bibliografie met 28 pagina's meer dan eentiende van het boek. Aleman geeft onderbouwde tips om met heftige emoties om te gaan, cognitieve controle te trainen en meditatieoefeningen uit te voeren.

Tijdens het voorbereiden van dit interview stond naast mij op tafel een zak chocoladepepernoten. Mijn brein roept dan: ik wil suiker, eet een pepernoot. Hoe kan ik die verleiding weerstaan?

'Dat is een heel typisch voorbeeld, en ook een lastige. Je kunt jezelf trainen om gewoon van die pepernoten af te blijven, maar dat is moeilijk. Makkelijker is om de situatie zo te maken dat de verleiding minder vaak optreedt. Bijvoorbeeld door die zak pepernoten niet meer op tafel te leggen. Het is allemaal heel simpel, maar het werkt wel.

'Ik sprak ooit een man die heel erg verslaafd was aan alcohol, en vooral in zijn vaste kroeg veel dronk. Hij zei: 'Als ik door de straat van mijn café fiets, dan móét ik afstappen en ben ik gelijk weer aan het drinken.' Dus fietste hij consequent nooit meer door die straat. Ook dat vergt zelfbeheersing, maar minder.'

Uw boek gaat ook over emotieregulatie. Moet je heftige emoties op die manier uit de weg gaan?

'Emoties moet je niet vermijden, maar je moet ermee om leren gaan. Een van de effectiefste manieren daarvoor is herinterpretatie, reappraisal in het Engels. Daarbij probeer je een andere invalshoek te hanteren, waarbij het gebeurde minder negatief lijkt. Een eenvoudig voorbeeld: ik zat eens in de trein toen iemand hete koffie over mijn knie morste. Daar voelde ik mij behoorlijk bozig over, want dat was een lompe actie, en pijnlijk bovendien. Maar toen dacht ik: de trein maakte een rare schuiver, het kan iedereen overkomen. Toen was ik al milder gestemd.'

Criminelen

Kunnen criminelen verantwoordelijk worden gehouden voor hun misdaden? Sommige neurologen vinden van niet: de criminelen waren immers het slachtoffer van hun misdadige brein. Ook sommige rechters zijn hier wel over gaan twijfelen, merkt André Aleman op. 'Erg frappant. Of je wel of niet een intentie had, er moet gewoon dezelfde strafmaat zijn voor erge misdaden.' Ondanks zijn geloof in vrije wil denkt Aleman wel dat soms sprake is van ontoerekeningsvatbaarheid. 'In sommige gevallen zijn de hersencircuits gewoon niet meer intact. Bij dementie bijvoorbeeld. Dan kun je wél de vraag stellen: hoe geldig is de intentie tot een misdaad?'

Is er een wetenschappelijke basis voor dit soort methodes?

'Er zijn veel studies gedaan naar reappraisal, waaronder hier in het UMCG. De proefpersoon ligt in de MRI-scanner en krijgt plaatjes te zien op een schermpje, die negatieve emoties oproepen. Vervolgens vragen we de proefpersoon om reappraisal toe te passen. Dan zien we dat gebieden in de frontale cortex die betrokken zijn bij mentale flexibiliteit actiever worden. En de amygdala, die opspeelt bij heftige emoties, wordt juist minder actief. Er zijn zeker dertig studies die allemaal vinden dat bewuste emotieregulatie fysiologische, meetbare reacties in het brein veroorzaakt.'

Wat was uw drijfveer voor het schrijven van dit boek?

'Ik heb verschillende drijfveren. Ten eerste mag en moet de maatschappij worden voorgelicht over het werk dat we doen. U betaalt mee aan het onderzoek, en als dat onderzoek zich ervoor leent om uit te leggen aan het grote publiek dan moet je dat doen.

'Het tweede is dat ik een tegengeluid wil geven. Die houding van 'het is allemaal onbewust bepaald en we kunnen er niks aan doen', is defaitistisch. Een dubbeltje wordt geen kwartje. Terwijl onderzoek juist laat zien dat als je er minder deterministisch over denkt, je een actievere houding aanneemt.'

Beeld Adrie Mouthaan

U roept mensen op om hun cognitieve controle te trainen?

'Nou ja, dat moeten ze uiteindelijk zelf weten. Het nawoord van mijn boek eindig ik met: de keuze is aan u. Dat vind ik erg passend, omdat dat precies is waar de discussie om draait. Kun je kiezen of niet?'

André Aleman: Je brein de baas. Atlas Contact; 240 pagina's; €19,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.