Beschouwing

We haten botox en we houden ervan

Publiekelijk wijzen we cosmetische ingrepen af: we vinden het lelijk, nep en we hekelen de obsessie met jeugd en schoonheid. Toch is de industrie booming, ook niet-celebrity's laten zich gretig injecteren. Waarom?

Archieffoto van een botoxbehandeling.Beeld anp

Ze klonken wijs, de woorden die de Amerikaanse bestsellerauteur Jennifer Weiner begin mei aan haar twee dochters richtte. Time Magazine had invloedrijke moeders gevraagd een open brief te schrijven aan hun kinderen in het kader van Moederdag.

Over een paar jaar zouden ze vooral worden beoordeeld op hun uiterlijk, voorspelde Weiner haar dochters. Daarom moesten ze onthouden: 'Je bent zo veel meer dan je voorkomen.' Verspil geen tijd met de strijd tegen je lichaam. Probeer niet te voldoen aan het schoonheidsideaal van iemand anders - vooral niet als diegene je geld uit de zak probeert te kloppen 'met injecties, operaties of pijnlijk figuurcorrigerend ondergoed', voegde de schrijfster daaraan toe.

'Ik vond je brief geweldig', zei de onbekende vrouw die Weiner niet veel later tegenkwam in de lift van een medisch centrum. 'Zó'n belangrijke boodschap. Ik wou dat iemand me dit had verteld toen ik een klein meisje was.' De schrijfster bedankte de vrouw en wenste haar veel sterkte bij de tandarts. 'Ik liet even achterwege dat ik op weg was naar mijn eerste injectie met botox', aldus Weiner onlangs in The New York Times. 'Als iemand op dat moment het begrip cognitieve dissonantie had opgezocht, was mijn foto verschenen.'

(Tekst gaat verder onder foto).

Beeld Lizette Schaap

Botoxparadox

Ziedaar: de botoxparadox, het contrast tussen de publieke afwijzing van cosmetische ingrepen en het commerciële succes ervan. De industrie floreert, cosmetisch artsen pochen in media over hun goedlopende praktijken. 'Mensen durven vaker over hun behandelingen te praten, ervaringen te delen', zei Frodo Gaymans, die injecteert onder de naam Dokter Frodo, een half jaar geleden in Het Parool. 'Behandelingen worden hierdoor toegankelijker.' Het klantenbestand zou de afgelopen jaren flink zijn verjongd. 'Jonge stadse meiden vinden het glamoureus om hun gezicht mooier te maken, want celebrity's doen het ook.'

Tegelijkertijd was het land te klein toen Yolanthe Sneijder-Cabau eind vorig jaar met een opgeblazen gezicht bij RTL Late Night verscheen. Haar nieuwe voorkomen was, zo deed het Algemeen Dagblad een duit in het eigen zakje, 'het gesprek van de dag'. 'Ze heeft fillers laten inspuiten, daar durf ik vergif op in te nemen', zei Robert Schoemacher, bekend cosmetisch arts, in een van de stukken die de krant eraan wijdde.

De mediarel nam twee weken geleden een pijnlijke wending toen Sneijder-Cabau in Linda's Zomerweek vertelde waarom haar gezicht er destijds zo anders uitzag: ze onderging een zware hormoonkuur om zwanger te kunnen worden - een scenario waarmee niemand rekening had gehouden. Blijkbaar zijn botox en fillers zo ingeburgerd dat de middelen de eerste verklaring vormen voor een opgeblazen gezicht bij bekende mensen, ook als ze nog geen 30 jaar oud zijn.

De ambivalentie werd die avond zelf al gedemonstreerd door Humberto Tan, de presentator van RTL Late Night. Hij informeerde voorzichtig 'of er misschien iets' aan Sneijder-Cabau was veranderd. 'Ben je gespierder geworden of zo?', probeerde hij maar. Het was een halfslachtige poging om het veranderde uiterlijk te benoemen, maar écht vragen of ze de injectiespuit ter hand had genomen, zoals iedereen thuis op de tweezitter al eigenhandig had geconcludeerd, deed hij niet - tóch nog een te groot taboe.

Yolanthe Sneijder-CabauBeeld anp

Publieke opinie

Afgezien van het esthetische oordeel lijkt in de publieke opinie de factor verraad mee te spelen. Alsof degenen die er geld aan kunnen en willen besteden hun zusters van het vrouwelijk geslacht verloochenen. Vrouwen die wel botox gebruiken en daarvoor uitkomen, doen dat dan ook omdat ze willen laten weten 'vals te spelen'. Actrice Halina Reijn zei dat onlangs letterlijk in een interview met de Vlaamse krant De Morgen. Ze moet er eerlijk over zijn, vindt ze. 'Ik wil dat andere vrouwen weten dat ik een beetje vals speel.'

De schok was dan ook groot toen Renée Zellweger oktober vorig jaar met haar bevroren gelaat op de rode loper verscheen. Had zij ons als de fictieve Bridget Jones immers niet laten geloven dat elke vrouw - bekend of onbekend, bemind of onbemind - putjes in de dijen heeft en bij hoge nood hooguit naar leverkleurig figuurcorrigerend ondergoed grijpt? En nu had ze gecapituleerd?

Maar toch. Gééf deze vrouwen eens ongelijk. Hun voorkomen is onderdeel van hun broodwinning, ze worden elke dag beoordeeld op hun uiterlijk in het felle flitslicht van de roem. In Hollywood spelen 30-jarigen de rol van overwerkte veertiger, de enige fronsrimpel die we de afgelopen jaren op ons scherm zagen was die van Carrie Mathison (Claire Danes) in Homeland - en die diende louter om de incidentele gekte van het personage te benadrukken.

Halina Reijn en Sophie Hilbrand

Lees hier het gesprek met Halina Reijn en Sophie Hilbrand over de psychologie van het uiterlijk, de druk van het schoonheidsideaal en het taboe rond botox.

Polderglamour

Dan de polderglamour: mr. Frank Visser, de 64-jarige Rijdende Rechter die het afgelopen decennium hooguit een keer van bril wisselde, krijgt met zijn overstap naar SBS6 opnieuw een jongere presentatrice naast zich - in elk geval jonger dan de 42-jarige Jetske van den Elsen die het programma voor de NCRV presenteerde. Ook de thuiszitter treft blaam: aan een talkshowtafel vol met dikke, kalende en grijze mannen valt het oog tóch op de enige vrouw aan tafel. 'Wat ziet ze er vermoeid uit, hè', zei ik gedachteloos tegen de bankgenoot.

Die druk is er niet meer alleen voor vrouwen die veel op tv zijn, betoogde Jennifer Weiner in The New York Times in het artikel over haar cognitieve botoxdissonantie. Door sociale media is het elke dag 'schoolfotodag'. Vroeger hoefden schrijvers zich alleen te bekommeren om het fotootje op de achterflap, nu kan elke foto op Instagram of Twitter worden geplaatst en onderwerp zijn van kritische beschouwing door wildvreemden.

Bovendien, stelde Weiner, is er aan de zijde van celebrity's ook wat veranderd. 'Vroeger geloofden we dat het voorkomen van sterren op de rode loper iets magisch was - in elk geval onhaalbaar voor normale stervelingen. Tegenwoordig plaatsen ze zelf achter-de-schermenfoto's op Instagram om te laten zien wat ze er allemaal voor moeten doen.' Het gevolg: meer druk voor 'gewone' vrouwen, want wie zijn zij om het bijltje erbij neer te gooien? En dus meldde ze zich voor het eerst bij een botoxpraktijk, zoals ze ook haar grijze haar laat verven en eelt laat wegscrubben.

De cognitieve dissonantie in het hoofd van Weiner tekent ook het debat over de injectiespuit. Er zijn twee smaken: artikelen waarin vol afschuw wordt gereageerd op de mislukte metamorfose van bekende individuen én persoonlijke stukken van journalisten die het toch maar eens proberen. Die tegenstelling doet denken aan onderzoeken van het Centraal Bureau voor de Statistiek waarin respondenten vaak weinig vertrouwen zeggen te hebben in de economie, maar hun persoonlijke financiële situatie steevast wél rooskleurig inschatten. Mislukte botox en fillers; dat is voor de anderen.

De vraag of de middelen überhaupt bestaansrecht hebben wordt eigenlijk al niet meer gesteld. Ze zijn een gegeven, een categorische afwijzing lijkt achterhaald en moralistisch - alsof je met een lullig protestbordje langs het spoor bij Tiel staat terwijl het transport met chemische stoffen op topsnelheid voorbij dendert richting het Ruhrgebied.

De kapper, de pedicure, de tandarts: de cosmetisch arts is slechts een kleine volgende stap in het rijtje. Althans, dat roepen de cosmetisch artsen zelf. 'Je blijft toch ook je hele leven naar de tandarts gaan om je gebit in goede conditie te houden? Dus waarom je huid niet ook gewoon een beetje bijhouden?', zei Floor Claus, een van de bekendste van Nederland, drie jaar geleden in de Volkskrant.

Toch gaat die vlieger niet helemaal op. Injectables dienen niet alleen om de boel 'een beetje bij te houden', ze zijn er ook om het voorkomen te verfraaien. Daarbij zijn de mogelijkheden eindeloos vergeleken bij wat de tandarts tot zijn beschikking heeft. Wie zich eenmaal over de naald heeft heen gezet, vindt het moeilijk om die te laten liggen, blijkt elke keer uit interviews met gebruikers. 'Als je eenmaal begint met het verbeteren van je uiterlijk, kun je niet meer stoppen', zei een 56-jarige man in Algemeen Dagblad in de rubriek Dit ben ik, waarin onbekende mensen vertellen over hun uiterlijk. Een 29-jarige fan van plastische chirurgie, vorig jaar in Het Parool: 'Als je eenmaal bezig bent, vervagen je grenzen snel. Je wordt wat makkelijker. Je laat even wat botox doen en dan toch ook maar fillers.'

Dat is ook voorstelbaar: als de mogelijkheden er zijn, is er altijd wel een ander verbeterpunt. Zelf praat ik elke aanschaf van een nieuw zwart jurkje goed door mezelf voor te houden dat deze aanvulling mijn garderobe écht compleet maakt - om een week later al wapperend met de pinpas weer precies hetzelfde te denken. Voor mijn persoonlijke situatie betekent dat een kast vol vrijwel identieke zwarte jurkjes en een negatief banksaldo, op botoxgebied betekent dat een dystopie vol vrijwel identieke hoofden. Wie langs Amerikaanse nieuwskanalen zapt en een blik werpt op de - vooral vrouwelijke - anchors, weet hoe dat eruitziet.

'Het nieuwe nieuwe gezicht'

Er is namelijk wel degelijk zoiets als 'een nieuw gezicht', een gelaat dat op veel hoofden opduikt. Injectables worden vaak gebruikt voor het wegpoetsen van onderscheidende eigenschappen, zoals die duidelijke fronsrimpel of kraaienpootjes. Tegelijkertijd zijn er trends, bijvoorbeeld volle jukbeenderen of volumineuze lippen.

In 2008 muntte New York Magazine 'het nieuwe nieuwe gezicht'. De auteur van het artikel had identieke kenmerken ontdekt op de hoofden van bekende sterren als Madonna, Demi Moore, Michelle Pfeiffer, evenals op dat van een glamourvriendin. De omschrijving: 'Jukbeenderen als Mount Rushmore, de hoekige kaaklijn, het gladde voorhoofd, de huid als een kussen opgeschud en een hartvormig gezicht.' Iedereen die de middelen had en een vooraanstaand cosmetisch arts onder de sneltoets, zag er zo uit - met dank aan fillers, botox en op latere leeftijd een facelift.

Pijnlijk: uit het artikel bleek niet alleen dat natuurlijke schoonheid vergankelijk is, ook plastische schoonheid is dat. Meg Ryan werd opgevoerd als 'het oude nieuwe gezicht', iemand die naar de maatstaven van de cosmetische industrie ooit up-to-date was, maar nu hopeloos uit de gratie is met haar verfraaiingen. 'Meg zal denken dat ze er goed uitziet', zei een deskundige, 'maar ze heeft te dikke lippen en te veel fillers in haar gezicht.'

Meg Ryan.Beeld anp

'Botoxbaron'

In het artikel was een belangrijke rol weggelegd voor dr. Fredric Brandt, de excentrieke cosmetisch arts die ietwat eufemistisch werd omschreven als 'de dermatoloog van Madonna'. The New York Times noemde hem vorig jaar in een profiel 'de man achter Het Gezicht' - wederom een kwalificatie die duidt op eenvormigheid.

Zelf was deze 'botoxbaron' ook een stevig gebruiker van de middelen, met een verstild en buitenissig voorkomen tot gevolg. 'Mensen vinden mij er goed uitzien', zei hij daarover. 'Veel van mijn patiënten zeggen: ik zou willen dat ik er zo uitzag als jij.'

Ja, Brandt was een excentriekeling, iemand die niet symbool stond voor de gemiddelde cosmetisch arts en bij zichzelf veel verder ging dan bij zijn klanten. Toch is het veelzeggend dat iemand die zo vooraanstaand was in zijn vakgebied zo weinig oog leek te hebben voor wat zich afspeelde voor zijn eigen spiegel. Dat moet een indicatie zijn voor de verbeterdrift die veel botoxgebruikers hebben.

Dit voorjaar pleegde Brandt zelfmoord. Achter het ijzige gelaat bleek een diep ongelukkige man schuil te gaan, iemand die zich elke keer weer doodschrok als er commentaar werd geleverd op zijn voorkomen. Er loopt zeker geen rechte lijn tussen botox en levensmalheur, maar met zijn tragische dood leerde hij de buitenwereld wel een belangrijke les over het middel. Rimpels verdwijnen erdoor en mensen kunnen zich er mooier door voelen, dus helemaal niet zo gek dat slimme, zelfverzekerde vrouwen als Weiner ernaar grijpen. Maar wie echt ongelukkig is, heeft meer hulp nodig dan die van de injectiespuit.

Of is het gewoon niet mooi?

Na onze twee botoxverhalen vorige week werd er druk getwitterd door botoxgebruikers die geërgerd verzuchtten dat je toch lekker zelf moet weten of je wilt gebruiken, stelletje calvinistische sukkels.

Dat is een open deur van kathedraalformaat. Natúúrlijk moet iedereen dat lekker zelf weten, of je een piercing zet, je nek tatoeeert, diamantjes in je voortanden laat zetten. Vrijheid blijheid, dat vindt iedereen.

Maar als een behandeling er vooral op is gericht om je te verfraaien, is dan niet de belangrijkse vraag: word je er mooier van?

Het antwoord laten we nu vooral aan botoxartsen, de gebruikers zelf, en het grote publiek dat op een afstand oordeelt over sterren en andere bekenden.

Al vermijden de artsen tegenwoordig het woord 'jonger', ze zeggen natuurlijk toch dat je er frisser, uitgeslapen, net-terugger-van-vakantie uitziet met botox, kortom: beter.

Gebruikers zijn begrijpelijkerwijs tevreden met de lokale problemen die ze hebben aangepakt, maar zoals iedereen weet die ooit een puist heeft gehad: zelf kijk je héél anders naar de problematiek op je gezicht dan een buitenstaander. En die buitenstaanders, is het raadsel, zijn dus nog best vaak negatief in hun oordeel.

Zijn die alleen maar jaloers en/of hebben ze gewoon zin om Nicole Kidman af te katten? Het menselijk brein is extreem goed toegerust om gezichten en gezichtsuitdrukkingen tot op de kleinste nuance te lezen. De tientallen aangezichtsspieren spelen een grote rol bij het interpreteren én beoordelen van iemands gezicht. We herkennen een bekende uit tienduizenden, zien het als iemand lacht maar het niet meent, zelfs zo vertellen studies wat voor persoonlijkheid iemand heeft. Dan zou het niet gek zijn als we een ingreep in die aangezichtsspieren onmiddellijk, bewust of onbewust, als iets kunstmatigs identificeren.

Nou is kunstmatig zeker niet automatisch slecht, maar juist omdát we het gezicht gebruiken om de ander te 'lezen', vinden we een platgelegd gezicht met getemde spieren onbetrouwbaar.

Misschien is dat de psychologisch onderliggende reden dat ik een botoxgezicht niet mooi vind. Zo'n gehelmd voorhoofd, zo'n licht-glanzende latexhuid die door een extreem kundige special-effectsmaker opnieuw over het gezicht is getrokken, ik vind het geen verbetering. Je ziet er niet jonger uit, maar als iemand die botox heeft gebruikt.

Maar als ik eens een bekende tegenkom die zich heeft laten botoxen, zeg ik daar nooit wat van.

Ben ik dan wel een goeie vriend als iemand veel geld uitgeeft en ik doe of ik het resultaat een vooruitgang vind? Wat zeggen andere vrienden en bekenden van gebruikers eigenlijk? Ik vind je zonder botox veel mooier? Ik betwijfel het.

Misschien is de directe omgeving wel het grote gat tussen gebruikers en de verkopers van de industrie enerzijds en het publiek-op-afstand anderzijds.

Ik neem me voor om voortaan tegen leuke bekenden en fijne vrienden met botox te zeggen: ik vind je zonder veel mooier.

En dan moeten ze het verder natuurlijk vooral echt helemaal zelf weten.

(Chris Buur)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden