Wat hebben we geleerd? Les 4

We gaan anders dood

Beeld Hilde Harshagen

Ziekten waaraan patiënten tien jaar geleden nog overleden, zijn – soms dankzij biomedische hoogstandjes – ineens niet meer dodelijk.

Tien jaar geleden zat zijn wachtkamer nog vol patiënten met hepatitis C, maar maag-darm-leverarts Joost Drenth ziet op zijn polikliniek in het Radboud UMC in Nijmegen nauwelijks nog nieuwe gevallen van de ernstige virusaandoening. Jaarlijks overleden zo’n driehonderd patiënten aan de ziekte die vooral wordt overgedragen door contact met besmet bloed. Sinds kort ziet Drenth geen overlijdensberichten meer. ‘De laatste patiënten die ik heb moeten laten gaan, dateren van een paar jaar geleden’, zegt hij.

De reden: nieuwe medicijnen die zo effectief zijn dat ze door artsen worden vergeleken met antibiotica. Waar bestaande geneesmiddelen zeer zware (psychische) bijwerkingen hebben en hooguit bij de helft van de patiënten werken, leidt de nieuwe medicatie binnen drie maanden, zelfs bij ernstig zieken, bij 90 procent tot genezing. Van de 23 duizend patiënten in Nederland zijn er, volgens de laatste cijfers, zeker vijfduizend behandeld en dat aantal loopt rap op. Artsen gaan zelfs langs verslavingsklinieken om te achterhalen of patiënten de ziekte hebben zodat ze kunnen worden behandeld, zegt Drenth. ‘We gaan meemaken dat we hier de ziekte uitroeien.’

Een ander opmerkelijk voorbeeld: de aangeboren, vaak dodelijke spierziekte SMA, op de kaart gezet door de Brabantse kleuter Dirkje, van wie twee jaar geleden ontroerende foto’s in de Volkskrant verschenen. Het medicijn dat haar kon helpen werd kort daarna vergoed, wat de levensverwachting van kinderen met de ziekte sterk verhoogde. Sinds kort is er een nog beter medicijn, een middel dat de ziekte kan genezen, als de informatie van de farmaceut tenminste klopt: gentherapie, één behandeling volstaat om het dna-effect in het hele lichaam te verhelpen. Kosten: 1,9 miljoen euro. De hoopgevende resultaten hebben zelfs ertoe geleid dat de zeldzame spierziekte wordt opgenomen in de hielprik, zodat de aandoening meteen na de geboorte kan worden opgespoord en behandeld.

Optimisme

SMA is zeldzaam (er worden twintig kinderen per jaar met de aandoening geboren) en ook het aantal hepatitisdoden valt in het niet bij de sterfte aan andere aandoeningen. Toch staat het optimisme over de behandeling van die twee ziekten symbool voor het nieuwe perspectief dat dankzij de medische vooruitgang voor tal van aandoeningen is veranderd. Ziekten waaraan patiënten tien, twintig jaar geleden nog overleden, zijn ineens niet meer dodelijk.

Het afgelopen decennium bracht genezing via biomedische hoogstandjes: immuuncellen buiten het lichaam genetisch zo ombouwen dat ze kankercellen aanvallen (tegen bloedkanker), stukjes gezond dna in een virus stoppen waardoor een ernstige aandoening in het lichaam wordt gerepareerd (tegen sikkelcelziekte), een stamceltransplantatie met immuuncellen die ongevoelig zijn voor de ziekte (om hiv te genezen). De technieken zijn nog complex, duur en niet op grote schaal toepasbaar, maar de weg lijkt ingezet naar een toekomst waarin chronische of dodelijke ziekten behandelbaar worden.

Beeld Hilde Harshagen

Kanker

Wat al wél in de statistieken valt terug te zien, zijn de resultaten van nieuwe behandelingen tegen kanker. Waarbij longkanker het meest in het oog springt. Jarenlang werd geen enkele verbetering in overleving geboekt, de ziekte werd meestal pas in een laat stadium ontdekt, effectieve medicijnen ontbraken. Dat is onder meer veranderd door betere bestraling, naast chemotherapie. Bovendien lost immuuntherapie na jaren van mislukkingen de beloften eindelijk in en kwamen er nieuwe medicijnen waarmee het lichaam zelf wordt aangezet om kankercellen te bestrijden. 

Inmiddels is de vijfjaarsoverleving van longkankerpatiënten bijna verdubbeld, zo blijkt uit cijfers van de Nederlandse Kankerregistratie. Van alle patiënten die de afgelopen jaren longkanker kregen, is na vijf jaar nog 21 procent in leven, terwijl dat tot 2003 slechts 12 procent was. Ook voor borst-, prostaat-, darm- en bloedkanker is de kans op overleving de afgelopen jaren fors toegenomen.

Voor een aantal hart- en vaatziekten geldt hetzelfde verhaal, zegt Eva Krpelanová, medisch ambtenaar van het CBS, die samen met haar voorganger Jan Kardaun op verzoek van de Volkskrant een paar opmerkelijke trends op een rij zette. De twee grootste dalers bij de haart- en vaatziekten zijn beroertes en coronaire hartziekten (ziekten van de kransslagaders). Dankzij beter en sneller medisch ingrijpen is in twintig jaar tijd het aantal sterfgevallen gehalveerd.

Valpartijen 

Te midden van al dat rooskleurige nieuws zien de twee experts van het CBS ook een minder fraaie ontwikkeling: tussen 2010 en 2018 is het aantal dodelijke valpartijen meer dan verdubbeld, naar ruim 4.600. Dat zijn er 13 per dag. Bij het CBS wagen ze zich niet aan een duiding maar mogelijk speelt mee dat ouderen tot op hoge leeftijd thuis (moeten) blijven wonen  en dat ze vaak medicijnen slikken waarvan ze wat suf worden. 

Tot slot de markantste categorie in de doodsoorzakenstatistiek: moord en doodslag. ‘Wat denkt u?’, informeert Jan Kardaun, ‘een toename of afname?’ Met het nieuws over moordende drugsbendes in het achterhoofd, ligt de keus voor een toename voor de hand, maar media-aandacht blijkt het oordeel te vertekenen. Sinds het begin van deze eeuw is het aantal gevallen van moord en doodslag fors gedaald, van 180 naar 100 in 2018. Volgens criminologen zou de daling weleens te maken kunnen hebben met de populariteit van de computer: wie achter een scherm blijft zitten om op internet te surfen, kan niet verzeild raken in fatale conflicten.

Wat hebben we geleerd? 16 wetenschappelijke lessen uit het afgelopen decennium

Het klimaat begint voelbaar te veranderen en insecten leggen massaal het loodje. Traditiegetrouw zetten we aan het eind van elk jaar de opmerkelijkste lessen op een rij – deze keer blikken we meteen maar terug op het hele decennium. Er is ook vrolijker nieuws: de duurzame revolutie komt op gang, traumatherapie werkt echt en we gaan niet meer dood aan ziekten die tien jaar geleden nog fataal waren. Bekijk hier de zestien lessen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden