De 16 belangrijkste lessen uit 2018 12 – Angst voor het kunstmatige

Wat we hebben geleerd in 2018: We zien overal chemospoken

Of het nu gaat om vaccins, bespoten groenten of genetische manipulatie: we blieven het steeds minder. En daarmee struikelden we in 2018 nogal eens over onze eigen voeten.

Spotprent van de Anti Vaccine Society uit de 18de eeuw: door te vaccineren met koepokken groeien er straks nog koeien uit uw lichaam. Beeld Wikimedia Commons

‘We leven in een ‘post-factual world’, een wereld waarin feiten er niet meer toe doen. Alles wat persoonlijk is en emotioneel is, krijgt veel gewicht. En de wetenschappelijke feiten doen er niet meer toe.’

Verzuchting van vaccin-expert Katrine Habersaat van de Wereldgezondheidsorganisatie, afgelopen najaar op een bijeenkomst over de dalende vaccinatiegraad in Europa. Veiliger en effectiever dan ooit zijn de vaccins tegen de grote volksziektes, en toch moest het RIVM dit jaar alweer noteren dat de vaccinatiegraad is gedaald.

Van alle 2-jarigen haalt nog maar 90 procent al zijn prikken, en de vaccinatiegraad voor bof, mazelen en rode hond (BMR) ligt onder de 95 procent, de magische grens voor groepsbescherming tegen mazelen. Of neem het HPV-vaccin voor tienermeiden, tegen het virus dat baarmoederhalskanker geeft. De dekkingsgraad, ooit 61 procent, kakte verder in, tot amper 45 procent.

Beeld Paul Faassen

Dan gaat het in Nederland nog relatief goed ook. Europa maakte dit jaar de ergste mazelenepidemie door in decennia, met tienduizenden zieken en zeker 38 doden als gevolg. Men vindt die vaccins maar vergif, constateerde de Amerikaanse microbioloog Tara Smith, op dezelfde bijeenkomst als Habersaat. ‘Er is een aanzienlijke groep ouders die er rotsvast van is overtuigd dat hun kinderen schade wordt aangedaan.’

Te giftig, te eng, je wordt er vast ziek van. Het is een refrein dat steeds grotere groepen mensen meezingen. En de gevolgen worden steeds absurder.

Bij de affaire met de fipronil-eieren waren er wel misstanden maar nergens doden of zelfs maar iemand met buikpijn, bleek afgelopen zomer uit een evaluatierapport. En toen de doodzieke Amerikaanse terreinbeheerder Dewayne Johnson 70 miljoen euro schadevergoeding kreeg omdat Monsanto hem zou hebben vergiftigd met het onkruidgif Roundup, was er niemand die daarbij vraagtekens zette. De emotie van de eenling tegen de koele feiten van de wetenschap: onafhankelijk onderzoek van het National Cancer Institute onder 45 duizend boeren had net vastgesteld dat langdurige blootstelling aan Roundup de kans op kanker helemaal niet verhoogt.

Zaak Crispr-Cas

Of neem de zaak van ‘Crispr-Cas’, die techniek met de rare naam die het mogelijk maakt om heel precies veranderingen aan te brengen in het dna, de software van het leven. Dna? Blieven we niet, willen we niet, oordeelde een groep Franse biologische boeren. De groep stapte naar het Europese hof en kreeg daar nog gelijk ook, tot verbijstering en ongeloof van de meeste levenswetenschappers. Producten gemaakt met Crispr-Cas moeten in Europa straks voldoen aan de extra eisen voor de voedselveiligheid die ook gelden voor genetisch gemanipuleerde gewassen. En die zijn zo extreem, dat Crispr-Cas in de praktijk in Europa niet meer zal worden toegepast voor productontwikkeling.

Een diep onlogische beslissing, vinden kenners. Gewassen die met Crispr-Cas zijn gemaakt, zijn namelijk op geen enkele manier te onderscheiden van natuurlijk gekweekte gewassen. Als bewijs ging een onderzoeksgroep uit Brazilië ertoe over om met Crispr-Cas tomaten opnieuw te domesticeren uit hun wilde voorlopers. Sloegen ze zomaar even duizend jaar kruisen en telen over. De tomaat was in niets te onderscheiden van de tomaat in het schap.

Het wringt, het schuurt en het knelt steeds meer. Op de plank liggen inmiddels tientallen Crispr-Cas-landbouwproducten klaar, van extra goed kweekbare cassave voor de Derde Wereld tot exotische ‘superfoods’ zoals incabessen voor de supermarkt. Maar op diezelfde plank liggen ook nieuwe kerncentrales die hun eigen kernafval opstoken, plannen voor een HPV-prik voor jongens, en (sinds dit najaar) genetisch gemanipuleerde muggen die geen malaria meer overdragen. Maar ja hè, de emotie. Blieven we niet, hoeven we niet.

Risico’s op papier

Misschien hebben we het te goed, verzuchten experts op zulke momenten. Nu honger en ziekte uit het dagelijks leven zijn verdwenen, en een vroege dood alleen de grootste pechvogels overkomt, kunnen we het ons veroorloven om te tobben over abstracte statistische ziektekansen en risico’s die vooral op papier bestaan.

Of misschien zit het wantrouwen dieper; een instinctieve angst voor alles wat kunstmatig is en we niet goed snappen. Al in de dagen van het eerste vaccin, gebaseerd op koepokken, was men bang dat er na een inenting allemaal kleine koetjes uit het lichaam zouden groeien. ‘Techniek is vies, haal het weg!’, verwoordde Rudy Kousbroek – en dat was veertig jaar geleden, in een column over de afkeer van kernenergie.

Een treurige paradox. Nog nooit was voedsel zo overvloedig en veilig, nog nooit lagen de infectieziektes die de mensheid geselen zo stevig aan banden. En toch verkeren we in een permanente staat van ongerustheid.

Vijf vaccinmythes op een rij
Ze maken je ziek, hebben bijwerkingen en bevatten gif. De Volkskrant hoorde de argumenten van de antivaccinatiebeweging aan – en dook in de literatuur om te kijken wat ervan klopt.

Wat we in 2018 hebben geleerd: 16 belangrijke lessen
De strijd om uw persoonlijke gegevens is echt losgebarsten. Er is zo goed als zeker vloeibaar water op Mars. Aan het einde van 2018 blikt de wetenschapsredactie terug: dit hebben we het afgelopen jaar geleerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.