16 belangrijkste lessen uit 2018 15 – Prehistorisch dna

Wat we hebben geleerd in 2018: u zit vol raar prehistorisch dna

Als een monster van Frankenstein bent u aan elkaar gestikt uit stukjes dna van oermensen, kwam dit jaar aan het licht. Er zitten zelfs stukjes bij van enkele geheimzinnige volkeren die we nog helemaal niet kennen.

Beeld Paul Faassen

Het was, natuurlijk, een belachelijke ontdekking. De kans dat je zoiets vindt: een stukje bot van iemand met een Neanderthaler als moeder en een heel andere oermens, een soort genaamd Denisovamens, als vader. Toch was dat waar Duitse wetenschappers dit jaar op stuitten: een vingerkootje uit Siberië van precies zo’n hybride mens.

Zoals bruine beren soms paren met ijsberen en leeuwen soms welpen krijgen met tijgers, zo paarde de moderne mens Homo sapiens af en toe met andere menssoorten. En denk dan niet aan zoiets als een Chinees die het aanlegt met een San-Afrikaan: in de vroege steentijd werd de planeet bewoond door écht verschillende soorten mensen, die genetisch honderdduizenden jaren van elkaar verschilden en compleet anders in elkaar staken.

Neanderthaler-genen helpen tegen verkoudheid

Af en toe hielden we aan zo’n vrijage met een andere menssoort een handige erfelijke eigenschap over. Zo blijkt de weerstand tegen bepaalde verkoudheidsvirussen aan ons genetisch rugzakje te zijn vastgestikt door de Neanderthaler, kwam dit jaar aan het licht. Die kon kennelijk al tegen de virussen toen onze voorouders uit Afrika naar het koude noorden trokken. De Afrikanen kruisten met de Neanderthaler, pikten het gen op, en vandaar verspreidde de eigenschap zich, zoals het recept van oma’s lekkerste soep zich onder al haar nakomelingen verspreidt. Evolutie in actie, en dan nog wel bij de mens.

Dat is niet alles. Zo hebben Afrikanen bepaalde genen in hun systeem die helemaal niet afkomstig zijn van enig bekende menssoort. Van wie of wat dan wel? Genetici hebben geen flauw idee. Een verdwenen soort, naar alle waarschijnlijkheid. Of een zijtak, een soort ‘Afrikaanse Neanderthaler’, opperde de Amerikaanse ontdekker Sarah Tishkoff dit najaar.

Een nagemaakte Neanderthaler maakt deel uit van Giants of the Ice Age in Amsterdam Expo, de grootste reizende tentoonstelling over de ijstijd ooit die is opgebouwd. Beeld ANP/Remko de Waal

‘Geesten’, worden zulke geheimzinnige oermensen genoemd. Alleen nog te herkennen aan het feit dat ze stukjes opvallend afwijkend dna in ons systeem hebben achtergelaten: een beetje alsof je een moderne Citroën ziet rijden met de koplamp van een oude 2CV op de motorkap geschroefd. Europeanen lopen rond met in hun dna restjes erfelijk materiaal van een ‘geest’ die kenners de ‘basale Euraziaat’ noemen. En onder Aziaten waart een stukje dna rond afkomstig van een geestvolk dat zich moet hebben afgesplitst van de Denisovamensen.

Bleke Noordelijke huid

Zo is de mens een vuilnisbakkenras van eigenschappen die we door de tijd heen hebben samengeraapt. In de Himalaya zijn de Tibetanen drager van een cruciaal Denisova-gen dat ze helpt te overleven op grote hoogte; in Afrika lopen de Yoruba rond met een geheimzinnig stukje oermensen-dna dat lijkt te beschermen tegen kanker.

Beeld Paul Faassen

Geen wonder dat onder wetenschappers het oude beeld van een mensheid die aan de hand van uiterlijkheden zoals huidskleur handig is te verdelen in ‘rassen’, allang is verdampt. Toen de Volkskrant afgelopen zomer de resultaten doorvlooide van het oerbotten-onderzoek tot dusver, bleek iets opmerkelijks: het dna geeft aan dat de bleke noordelijke huidskleur in Europa een zeer recente aanpassing is, pas ontstaan toen we door de landbouw vitamine-D-arm gingen eten.

De oorspronkelijke Europeaan is helemaal niet blank en blond met blauwe ogen, zoals de volkssagen beweren. Denk eerder aan een zuidelijke Indiër, met een donkere huid, zwart haar en opvallend lichte ogen.

Wat we in 2018 hebben geleerd: 16 belangrijke lessen
De strijd om uw persoonlijke gegevens is echt losgebarsten. Er is zo goed als zeker vloeibaar water op Mars. Aan het einde van 2018 blikt de wetenschapsredactie terug: dit hebben we het afgelopen jaar geleerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden