De 16 belangrijkste lessen uit 2018 5 – Gaia-missie

Wat we hebben geleerd in 2018: De Melkweg zit vol stellaire vluchtelingen

Voor het eerst is ons kosmisch thuis ongekend nauwkeurig in kaart gebracht. De schatkist aan informatie die dat oplevert, zorgt voor de een na de andere wetenschappelijke doorbraak.

Een impressie van de ruimtetelescoop Gaia, die in 2013 werd gelanceerd. Beeld ESA

Wat Google Maps is voor de aarde, is de Gaia-missie voor de Melkweg, ons thuissterrenstelsel. Die missie legde de locatie én beweging van ruim 1,3 miljard sterren vast en de positie van nog eens honderden miljoenen anderen. Het resultaat: een ongekend nauwkeurige 3D-kaart van ons kosmisch thuis.

Dat zorgt voor spectaculaire inzichten. Zo ontdekte de Groningse astronoom Amina Helmi daags na het openen van de nieuwe gegevensverzameling dat de Melkweg nog natrilt van een schampschot van kosmische proporties. Een effect dat je kunt vergelijken met een auto die tegen je gevel knalt, waarna je ruiten minutenlang narinkelen. Het ‘gerinkel’ van de sterren kun je nu, 500 miljoen jaar na de botsing, nog altijd vinden in de Gaia-gegevens. Niemand had ooit eerder zoiets gezien. Een kippenvelmoment, gaf Helmi in september toe.

Beeld Paul Faassen

Niet lang daarna zullen de haartjes op Helmi’s armen opnieuw kaarsrecht overeind zijn geschoten. Eind oktober presenteerde zij met collega’s een zo mogelijk nog veel spectaculairder resultaat. In een artikel in het vakblad Nature beschreven ze dat de ‘buitenwijken’ van de Melkweg grotendeels afkomstig zijn van een compleet ander sterrenstelsel

Het binnenste deel van de ‘halo’, een bol om ons thuisstelsel heen, en de ‘dikke schijf’, gelegen vlak voorbij de grenzen van de spiraalarmen van de Melkweg, zitten tjokvol stellaire vluchtelingen. Die zijn hier gestrand na een catastrofale botsing van 10 miljard jaar terug, een tijd waarin de Melkweg nog piepjong was. De Gaia-kaart had ze onthuld: ondanks hun bijzonder geslaagde integratie in de Melkweg, draaiden de importsterren in andere banen. 

Dat resultaat toonde aan dat Gaia niet alleen onze relatief jonge kosmische geschiedenis kan blootleggen, maar ook moeiteloos onthult hoe de Melkweg zelf ooit is gevormd. En daar hield het nog niet op. Leidse astronomen ontdekten in oktober in de Gaia-gegevens aanwijzingen dat sterren uit andere sterrenstelsels op hoog tempo door de Melkweg racen.

Daarnaast bleek dat je de kaart kunt gebruiken voor heel andere dingen dan ontdekkingen op de schaal van de gehele Melkweg. Toen in 2017 een langgerekte komeet ons zonnestelsel bezocht – bij liefhebbers beter bekend als ‘ruimtesigaar’ Oumuamua – en astronomen zich afvroegen waar-ie vandaan kwam, sloegen ze maar eens de Gaia-kaart open. Ze vonden prompt vier kandidaten. En in augustus gebruikten twee Leidse astronomen gegevens over het trillen van één enkele ster in de Gaia-database om het gewicht te bepalen van de planeet die daar omheen draait – een nieuwe methode in het arsenaal om te bepalen of planeten meer weghebben van een gasreus als Jupiter of een rotsplaneet als aarde. 

Beeld Paul Faassen

Het is allemaal nog maar het begin van wat Gaia de mensheid naar verwachting aan astronomische kennis gaat opleveren. Terwijl u dit leest, haalt Gaia nog altijd nieuwe kennis binnen en stuurt die vervolgens richting aarde. Veertig gigabyte, elke dag weer, grofweg zoveel als alle foto's en filmpjes op een mobiele telefoon. De volgende golf aan meetgegevens – nog meer sterren, nog nauwkeuriger gemeten – staat gepland voor 2020. Gaia blijft tot grofweg 2024 gegevens verzamelen; gegevens waarin de grootste geheimen van ons kosmisch thuis zomaar voor het oprapen liggen.

Wat we in 2018 hebben geleerd: 16 belangrijke lessen
De strijd om uw persoonlijke gegevens is echt losgebarsten. Er is zo goed als zeker vloeibaar water op Mars. Aan het einde van 2018 blikt de wetenschapsredactie terug: dit hebben we het afgelopen jaar geleerd.

Succesverhalen uit de kosmos

Melkweg trilt nog na van megaklap. 500 miljoen jaar geleden vond in onze achtertuin een botsing plaats waarvan de sterren om ons heen nog steeds natrillen, ontdekten astronomen. Die vondst heeft grote gevolgen voor het begrip van ons kosmisch thuis.

Buitenwijken Melkweg blijken restanten van ander sterrenstelsel. De geschiedenis van ons kosmisch thuis moet op de schop. De buitenste delen van de Melkweg blijken restanten van een gewelddadige ontmoeting.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden