De 16 belangrijkste lessen uit 2018 14 – Kankerbehandeling

Wat we hebben geleerd in 2018: De eigen afweer jaagt steeds meer kankercellen weg

Immuuntherapie wint de Nobelprijs en een nieuwe sciencefictiontherapie komt in Europa aan.

Beeld Paul Faassen

Het gaat goed met Ivo Visser. Een jaar nadat hij in het Amerikaanse Seattle een revolutionaire vorm van immuuntherapie heeft gekregen, is de kanker in zijn lymfeklieren nagenoeg weg. Bij de jonge vader uit Den Haag zijn de eigen afweercellen buiten zijn lichaam genetisch zo vertimmerd dat er een hoogstpersoonlijk, levend medicijn tegen de tumor is ontstaan. Car T-cellen heten ze, hergeprogrammeerde immuuncellen met een hulpmotortje. Als die worden teruggestopt in de bloedbaan van de patiënt gaan ze los: ze vermenigvuldigen zich, binden aan de tumorcel, prikken er gaatjes in, maken de cel dood en gaan door naar de volgende kankercel.

Twee maanden nadat Visser uit Seattle is teruggekeerd, krijgen farmaceuten Novartis en Gilead-dochter Kite toestemming van de Europese medicijnautoriteit om hun Car T-cel behandeling ook hier op de markt te brengen. De eerste resultaten ogen beloftevol: bij ruim een derde van uitbehandelde patiënten met lymfeklierkanker en de helft van alle kinderen met acute lymfatische leukemie is de ziekte na een jaar helemaal verdwenen, terwijl ze daarvoor waren opgegeven. Het Amerikaanse biotechbedrijf Gilead besluit om in Hoofddorp een productiefaciliteit te gaan bouwen waar immuuncellen kunnen worden bewerkt. Doel is om vanuit Nederland alle Europese patiënten sneller te kunnen helpen.

Overtuigende resultaten

Het succes van de ‘sciencefiction-therapie’, zoals de behandeling met Car T-cellen door Amerikaanse deskundigen wordt genoemd, maakt duidelijk dat de inzet van het eigen afweersysteem steeds belangrijker wordt bij de bestrijding van kanker. Lange tijd gold immuuntherapie, waarmee al een eeuw wordt geëxperimenteerd, als beloftevol; pas vijf jaar geleden durfde vakblad Science het aan om de behandeling te lauweren als ‘doorbraak van het jaar’. De resultaten bij huidkanker, longkanker, niercelkanker en blaaskanker zijn inmiddels zo overtuigend dat immuuntherapie wordt gezien als de vierde behandeloptie, naast opereren, chemotherapie en bestralen.

Dit jaar bracht de hoofdprijs, in de vorm van een onderscheiding door het Zweedse Nobelcomité. Om het immuunsysteem in stelling te brengen, zijn uiteenlopende technieken bedacht en voor de meest succesvolle, de zogeheten checkpoint-therapie, kregen een Amerikaanse en een Japanse wetenschapper de Nobelprijs. Zij ontdekten hoe de rem van immuuncellen kan worden gehaald zodat ze kankercellen aanvallen en die vondst heeft volgens het Nobelcomité de behandeling van kanker ‘revolutionair veranderd’. Het eerste checkpoint-medicijn kwam drie jaar geleden op de markt. Wereldwijd hebben farmaceuten meer dan duizend onderzoeken lopen.

Precisie-bombardement

Tot nu toe komt immuuntherapie achter in de rij, nadat andere behandelopties zijn uitgeprobeerd maar de nieuwste bevindingen laten zien dat die laatste plaats niet  langer terecht is. Zo geven artsen en wetenschappers van het Antoni van Leeuwenhoek ziekenhuis (AvL) patiënten met een agressieve vorm van melanoom (huidkanker) immuuntherapie vóórdat ze geopereerd worden, de omgekeerde volgorde dus, en ze zien tot hun verbazing dat bij de meeste patiënten op het moment van de operatie praktisch alle kankercellen weg zijn. Spectaculair zijn ook de resultaten bij een 49-jarige vrouw met uitgezaaide borstkanker die dankzij een soort precisie-bombardement van haar eigen afweercellen na twee jaar genezen lijkt. Artsen isoleerden bij haar uit een stukje tumor de afweercellen die het wél hadden gehaald, die de kankercellen hadden herkend en naar binnen waren gedrongen maar met veel te weinig waren om hun werk goed te kunnen doen. Ze vermenigvuldigden die doorzetters onder de immuuncellen buiten het lichaam tot tientallen miljoenen, stopten ze terug in de bloedbaan, waarna de forse uitzaaiingen in lever en buik verdwenen. Het AvL past die behandeling al een paar jaar met succes toe bij patiënten met een uitgezaaid melanoom. Bij 15 procent van hen verdwijnen alle kankercellen.

Toch blijft het oppassen met een medicijn dat uit lichaamseigen cellen bestaat. Als Amerikaanse artsen dit jaar bij drie patiënten met een bepaald type bloedkanker voor het eerst de checkpoint-behandeling uitproberen, slaat de kanker tot hun grote schrik op hol. Bij een andere patiënt, met een agressieve vorm van leukemie, wordt bij het weghalen van de immuuncellen per ongeluk ook een kankercel geoogst. Terwijl de immuuncellen in het lab genetisch worden aangepast, gebeurt dat  ongemerkt ook met de kankercel die als een soort paard van Troje is meegekomen. Eenmaal terug in de bloedbaan, kan de verbouwde kankercel razendsnel en ongestoord gaan delen omdat de nieuwe, hergeprogrammeerde immuuncellen de kankercel beschouwen als ‘een van hen’. De patiënt, een man van 20, overlijdt snel daarna.

Levensreddend

Voor Ivo Visser  zijn de Car T-cellen levensreddend geweest. Met een stamceltransplantatie is zijn eigen afweersysteem inmiddels vervangen door dat van zijn broer, een behandeling waarvoor hij eerder te ziek was. Nu doet hij mee aan een nieuwe experimentele behandeling die de laatste kankercellen moet aanpakken.

De behandeling die hem een toekomst gaf, wordt hier nog niet vergoed. De minister zal volgend jaar met beide farmaceuten gaan onderhandelen over de prijs, die waarschijnlijk te hoog zal zijn. In de Verenigde Staten wordt drie tot vier ton per behandeling gevraagd. Met de stichting die Visser samen met zijn vrouw oprichtte, heeft hij inmiddels een andere kankerpatiënt financieel gesteund die net als hij naar het buitenland moest uitwijken. Vorig jaar om deze tijd kreeg hij van zijn arts nog een paar maanden, nu heeft hij zoontje Gijs zijn eerste stappen zien zetten.

Meer lezen: 

Ivo Visser zamelde met crowdfunding vier ton in en zocht genezing in Seattle.

Wat we in 2018 hebben geleerd: 16 belangrijke lessen
De strijd om uw persoonlijke gegevens is echt losgebarsten. Er is zo goed als zeker vloeibaar water op Mars. Aan het einde van 2018 blikt de wetenschapsredactie terug: dit hebben we het afgelopen jaar geleerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden