reportage

Wat te doen met de muur van Mussert?

150 meter foute stenen

Historici, museumdirecteuren en publicisten hebben een brandbrief naar minister Ingrid van Engelshoven van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) gestuurd waarin zij oproepen de 'Muur van Mussert' in Lunteren (gemeente Ede) van de sloop te redden.

In 2015 schreef verslaggever Maud Effting onderstaande reportage, over de vraag: wat te doen met de muur? Lees het hieronder terug.

Anton Mussert op 22 juni 1940 op de muur die hij liet bouwen. In de muur zit een werkkamer die de NSB-leider gebruikte. Dat fungeert nu als de hangplek voor de Lunterse jeugd. Beeld .

Wat moet er gebeuren met de muur van waaraf NSB-voorman Anton Mussert zijn aanhang toesprak? Afbreken, of juist bewaren als herinnering aan een fout verleden?

Probeer het je voor te stellen. Hier, voor deze vervallen muur, stond twintigduizend man te luisteren naar hun leider, NSB-voorman Anton Mussert.

Op deze camping met zijn plastic bungalowtjes wapperden de nationaal-socialistische vlaggen. Waar nu de Poolse seizoenarbeiders bivakkeren, kwam Heinrich Himmler, een van de grootste oorlogsmisdadigers uit de Tweede Wereldoorlog, in mei 1942 bij Mussert op de thee.

En hier riep Mussert in 1940 tegen de mensenmassa of ze vonden dat ze in oorlog waren met Duitsland.

'Nééé', schreeuwde de mensenmassa terug.

Beladen plek

René van Heijningen, historicus van het NIOD Instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies, spreekt er vandaag ook even, op dezelfde plek waar Mussert stond, in Lunteren.

'Kameraden', roept hij ironisch. 'Volksgenoten.'

Mensen lachen. Sommigen wat besmuikt. Het is toch een beladen plek. 'Dit is hem dan', zegt Van Heijningen, die op deze dag, eind november, zijn gelijknamige boek over deze locatie presenteert. 'De Muur van Mussert.'

René van Heijningen. Beeld Julius Schrank

Dit is de plaats waarover oud-verzetsstrijders, nabestaanden van oorlogsslachtoffers, historici en gemeenteraadsleden al jaren bekvechten: het 'mekka van de NSB'. De muur is gebouwd in opdracht van Anton Mussert, de NSB-leider die collaboreerde met de nazi's en in 1946 werd geëxecuteerd.

De vraag is: moet de muur blijven?

'Fout erfgoed'

In zijn boek formuleert Van Heijningen een antwoord op deze vraag. Zijn conclusie: de muur moet behouden worden. Hoe dan ook. Als 'fout erfgoed' of als 'gewoon historisch symbool'.

'Overal in Nederland zijn herinneringen te vinden aan het verzet, aan de Jodenvervolging', zegt hij. 'Maar nergens zie je iets over die tienduizenden mensen die met de Duitsers hebben samengewerkt. We mogen deze minder fraaie bladzijde uit de Nederlandse geschiedenis niet vergeten.'

Een paar jaar lang deed hij onderzoek naar de muur. Honderdvijftig meter stenen, tien meter hoog.

De Muur van Mussert, zoals hij in de volksmond heet, werd in 1938 gebouwd, hoog op een mooie plek in de natuur: de Goudsberg in het Gelderse Lunteren. Het moest een plek worden die indruk zou maken, en waar een grote massa kon worden toegesproken. Een monument voor de eeuwigheid, vond Mussert. Het werd gebouwd naar het voorbeeld van de openluchttheaters die in de jaren dertig overal in nazi-Duitsland verrezen.

Artikel gaat verder onder video.

Kneuterig

Mussert sprak er menigten toe. Op YouTube zijn er filmpjes van te zien. Maar zo betoverend als de NSB-propaganda het voorstelde, was het allemaal niet, ontdekte de historicus. 'Ze deden hun best het groots te laten lijken en de massa op te zwepen, maar in verslagen van de centrale inlichtingendienst zag ik dat de reacties van het publiek tamelijk lauw waren. Naar nazi-maatstaven gemeten ging het er in Nederland in de hoogtijdagen van het nationaal-socialisme kneuterig aan toe. Mussert stond bij het defilé altijd op een met groen versierde verhoging - als ik hem daar zie, dan moet ik vaak denken aan prins carnaval op een praalwagen.'

'De NSB beweerde dat er 50- tot 70 duizend mensen kwamen', zegt Van Heijningen. 'De foto's werden zo gemanipuleerd dat het leek alsof het afgeladen vol was. Maar uit hun eigen archieven blijkt dat er gemiddeld 20 duizend man waren.'

Ook de NSB'ers zelf namen het niet altijd even serieus. 'Op de dag dat de 38 meter lange vlaggenmast arriveerde, waren de mannen die de mast moesten oprichten stomdronken. Die mast was een heilig symbool van de beweging. Voordat de paal omhoog ging, piste de plaatselijke NSB-man er overheen met de woorden: zo, die moet even worden ingewijd.'

Twee grote bijeenkomsten

Staande op de muur hield Mussert maar twee grote bijeenkomsten, in 1939 en 1940. 'Het eindigde tamelijk banaal', zegt Van Heijningen. 'De benzine was op de bon en Lunteren was lastig bereikbaar.' Grote bijeenkomsten moesten voortaan elders worden gehouden. Dit tot grote spijt van Mussert, die na de oorlog, vlak voor zijn executie, tegen zijn ondervragers zei: 'Als u iets van de beweging wilt zien, gaat u dan eens naar Lunteren.'

In de muur zit ook nog een kamertje, waar Mussert zich graag terugtrok om zijn beleidsvoorstellen voor Hitler te schrijven. 'Ik vermoed dat Hitler ze nauwelijks gelezen heeft', zegt Van Heijningen. Het kantoortje wordt inmiddels gebruikt door de jongeren van Lunteren. Als hangplek.

De feiten die Van Heijningen heeft ontdekt, zijn juist de reden om de muur te slopen, zegt historicus Carel Verhoef uit Ede. 'De historische waarde van deze muur is compleet te verwaarlozen. Het moest een heel groot complex worden, maar het is nooit afgemaakt.

'Vanuit slachtoffers, verzetsstrijders, onderduikers en hun nabestaanden is een verzoek gekomen om de muur te laten verdwijnen. We moeten niet vergeten dat de NSB een onmenselijk regime steunde. Als mensen iets willen zien, dan kijken ze toch op internet? Daar krijg je een prachtig beeld van hoe het geweest is.'

Bedevaartsoord

Verhoef vreest dat de muur een bedevaartsoord wordt voor rechts-extremisten. 'Een aantal jaren geleden is de zwarte weduwe, Florrie Rost van Tonningen, hier nog geweest, maar de campingbaas heeft haar de toegang ontzegd.'

'Als we hem in stand houden', zegt Verhoef, 'dan doen we precies wat Mussert wilde. Dan wordt dit een monument voor de eeuwigheid. Dat lijkt me een onprettige zaak.'

De NIOD-historicus draait dat om. Deze plek staat symbool voor de collaboratie, vindt hij, en daar valt wat uit te leren. 'We mogen deze minder fraaie bladzijde uit de Nederlandse geschiedenis niet vergeten.'

René van Heijningen: De Muur van Mussert. Uitgeverij Boom, euro 19,90.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.