Wat moeten ruimtewezens weten van de aarde?

Veertig jaar geleden vertrokken twee ruimtesondes met aan boord een gouden elpee vol muziek en aardse geluiden, een 'cadeau' voor aliens. Ann Druyan stelde de muziek samen en vertelt hoe dat ging. En: wat zou er op een nieuwe plaat moeten?

Lees hier een uitgebreide interactieve versie van dit verhaal met de bijbehorende geluidsfragmenten. 

Beeld getty

Ergens buiten ons zonnestelsel, op het moment van schrijven op zo'n 20.823.940.404 kilometer bij ons vandaan, suist ruimtesonde Voyager 1 de oneindigheid in. Haar tocht begon op 5 september 1977 en in de veertig jaar die daarop volgde, vloog de sonde langs Jupiter en Saturnus om in 2012 als eerste (en enige) door de mens gemaakte object ons zonnestelsel uit te suizen.

Aan de buitenkant van Voyager 1 - en aan de buik van broertje Voyager 2 - bevindt zich een gouden plaat en een naald van een pick-up om die plaat af te spelen. Mocht de sonde ooit worden onderschept door buitenaardse wezens, en mochten deze schepsels uit weten te vogelen hoe ze de plaat kunnen beluisteren, dan krijgen ze een 'cadeau uit een verre wereld', aldus de toenmalige Amerikaanse president Jimmy Carter. In een begeleidende boodschap noemt hij de plaat 'een blijk van onze geluiden, wetenschap, beelden, muziek, gedachten en gevoelens'.

'Hier, aan de tafel waar ik nu aan zit, kwamen we in december 1976 voor het eerst bij elkaar om te praten over de plaat', vertelt de 68-jarige artistiek directeur van het project Ann Druyan telefonisch vanuit haar huis in Ithaca, New York. Die decemberdag was de eerste keer dat ze in het huis over de vloer kwam, het was toen nog het domein van sterrenkundige en Druyans latere echtgenoot Carl Sagan en zijn toenmalige vrouw.

Ann Druyan en Carl Sagan, 1984.Beeld getty

Als artistiek directeur was Druyan verantwoordelijk voor de muziek en een geluidsessay. Voor haar was duidelijk dat één muziekstuk hoe dan ook op de plaat moest worden opgenomen: Beethovens Cavatina uit strijkkwartet opus 130.

'Mijn liefde voor de Cavatina is begonnen aan de Amsterdamse Herengracht, of all places. In 1972 bezocht ik er een vriend die een uitvoering door het Végh Kwartet voor mij opzette. De akoestiek in zijn woonkamer was geweldig en ik zie nog voor me hoe het zonlicht op de gracht viel. En dan die prachtige muziek: er sprak zo'n enorme hunkering uit. Alles was zó perfect. Na afloop zei ik tegen mijn vrienden: 'Hoe kan ik Beethoven ooit terugbetalen voor deze ervaring?' Toen Carl mij vertelde over het Voyager-project, was dit het eerste waaraan ik dacht. Eindelijk kon ik Beethoven iets teruggeven.'

De componist zelf fantaseerde al over een buitenaardse carrière, ontdekte Druyan tijdens haar research. In 1810 schreef hij in een brief: 'Wat zullen ze van mijn muziek vinden op de sterren van Venus Urania, hoe zal men mij beoordelen zonder me te zien?' Het sterkt Druyan in haar overtuiging dat Beethoven een plek verdient op de plaat. Zijn Cavatina sluit de plaat af en ook zijn Vijfde Symfonie klinkt mogelijk tussen de sterren.

Druyan en haar team werkten samen met musicologen van de Cornell-universiteit om zo'n divers mogelijke selectie te maken. Ze selecteerden 27 nummers uit alle windstreken. Pygmeegezang uit Congo, Senegalese percussie, Azerbeidzjaanse doedelzak, panfluit uit Peru, Chinees citerspel en Indiase raga worden afgewisseld met westerse evergreens van onder andere Bach, Stravinsky en Chuck Berry.

Veertig jaar na dato staat Ann Druyan nog steeds achter haar selectie, er is alleen één nummer waarvan ze vurig wenst dat ze het had opgenomen op de plaat: No Woman, No Cry van Bob Marley.

'Ik vind het heel, heel erg dat het er niet op staat, maar de timing klopte toen gewoon niet. Het nummer was nog niet zo tijdloos als dat het nu is. Ik hou van dat nummer omdat ik er dezelfde hunkering in hoor als in Beethovens Cavatina. Voor mij gaat het over het besef dat alles waarvan we houden uiteindelijk dood zal gaan. Marley roept op desondanks door te zetten en vooruit te kijken, niet te huilen en de schoonheid van het leven te zien. Ik heb het nummer wel een triljoen keer geluisterd en elke keer ontdek ik er weer nieuwe dingen in.'

Wat zou u aan aliens willen laten horen?

Laat uw eigen bijdrage achter en ontdek wat wetenschappers, denkers en andere Volkskrantlezers inzenden. Lees op de site ook een rijk opgemaakte versie van dit verhaal met de besproken geluiden en beelden.

volkskrant.nl/voyager

Ann Druyan was ook verantwoordelijk voor een twaalf minuten durend geluidsessay waarop ze het verhaal van de aarde aan de hand van geluidsfragmenten poogt te vertellen. Zo hoor je een storm overrazen, een chimpansee kirren, een baby lachen en een drilboor een straat openbreken.

Een belangrijk onderdeel van dit essay is een opname van Druyans hersengolven, hartslag, ogen en spieren. 'Ik heb, terwijl ik was aangesloten aan allemaal meetapparatuur, een uur gemediteerd in de hoop dat de ruimtewezens mijn boodschap konden interpreteren. Ik dacht aan de wereldgeschiedenis sinds de uitvinding van de landbouw, maar ook aan het duistere toekomstbeeld dat we toentertijd hadden: een wereld vernietigd door 60 duizend kernkoppen. De angst dat de plaat die we aan het maken waren het enige zou zijn dat van ons aardbewoners rest als de aarde vergaat, die moet terug te horen zijn voor de aliens. Alsof we een Ark van Noach van de menselijke cultuur bouwden.'

Het essay is niet alleen maar zwartgallig, want tijdens het maakproces van de plaat kwamen Ann Druyan en Carl Sagan erachter dat ze het niet alleen als collega's goed met elkaar konden vinden. 'Een paar dagen voor de opnamen hadden Carl en ik voor het eerst aan elkaar opgebiecht wat we voor elkaar voelden. Dus daar zat ik, een 27-jarig meisje dat tot over haar oren verliefd is, het verhaal van het leven op aarde te vertellen aan schepsels die dit misschien wel een miljard jaar later zouden horen. Dat is duizend miljoen jaar!

'Op 20 augustus 1977, twee dagen na de eerste lancering, hebben we de mensen in onze omgeving over onze liefde verteld. Vanaf die dag tot Carls dood in 1996 waren we samen. We hebben de populair-wetenschappelijke serie Cosmos gemaakt, zes boeken en ontelbare speeches geschreven, de film Contact geproduceerd en twee kinderen op de aarde gezet.' Tegenwoordig bekommert Druyan zich nog steeds om het levenswerk van haar man: duidelijk maken wat onze plek in het heelal is.

'Carl hield zich altijd voor dat als we de ruimte willen verkennen, we steun moeten hebben van het grote publiek', vertelt Druyan over de missie van haar man. 'Daarom heeft hij zijn hele carrière de muren tussen wetenschap en de maatschappij geprobeerd te slopen. Volgens mij is dat cruciaal in een maatschappij die een democratie hoopt te zijn.'

Druyan en Sagan waren ervan begin af aan van doordrongen dat de Voyagers waarschijnlijk nooit zullen worden onderschept door intelligent buitenaards leven. Maar dat maakt niets uit. 'Weet je: alles hangt aan elkaar van kansen. Mijn ouders stapten toevallig tijdens een spitsuur in dezelfde drukke metro - en een paar decennia later zat ik in een ziekenhuis te mediteren opdat mijn hersengolven aan een miljarden jaren durende reis zouden beginnen. Dat is ook niet waarschijnlijk.'

De gouden plaat voor de Voyager-2 wordt ingepakt, 1977.Beeld getty

Groeten en beelden

Behalve Beethoven en walvisgezang horen de gelukkige vinders ook groeten in 55 talen en dialecten. In het Nederlands klinkt een 'Hartelijke groeten aan iedereen'. Een spreker van het Chinese Xiamenhua-dialect stuurt meteen een uitnodiging: 'Buitenaardse vrienden, hoe gaat het met jullie? Hebben jullie al gegeten? Kom op bezoek als jullie tijd hebben.'

Een ander onderdeel van de lp zijn 118 afbeeldingen die zijn omgezet in geluidssignalen. Als de aliens deze weten te coderen zien ze een dna-streng, een foto van de aarde vanuit de ruimte, auto's die in de file staan en het hoofdkantoor van de VN bij dag en nacht. Een foto van een naakte man en vrouw werd door de Nasa geweigerd uit angst voor de reactie van het publiek.

'Bovendien: zodra de sondes werden gelanceerd was de kans meer dan nul dat buitenaardse wezens ze zouden onderscheppen. En meer dan nul op misschien wel vijf miljard jaar, is het waard om het te proberen.'

Wat Druyan betreft, is het goudenplaatproject er uiteindelijk überhaupt niet om buitenaardse beschavingen een 'cadeau van een verre wereld' te geven, zoals president Carter stelde. Het is een cadeau aan onszelf.

'Het maakt niet uit of buitenaardse wezens de sonde onderscheppen. Wat we met de plaat echt willen zeggen is: kijk naar onze wereld. Bekijk de beelden en beluister de mooie muziek. Hoor de krekels en het gezang van de bultrugwalvis, dat is ónze planeet. Als ik bij het beluisteren van de plaat één advies mag meegeven dan is het: wees een buitenstaander. Luister en kijk met een onbevooroordeeld oor en open blik en wie weet ontdek je iets over de bewoners van deze planeet dat je je nog niet had gerealiseerd.'

Verbetering: In een eerdere versie van dit artikel stond dat Voyager 1 zich buiten ons sterrenstelsel bevindt. Dat klopt niet. Voyager 1 heeft ons zonnestelsel verlaten.

De Voyager-1 ruimtesonde.Beeld getty

Wat moet op een hedendaagse versie van de plaat?

José van Dijck

President KNAW, mediawetenschapper

'Ik hoef niet lang na te denken over een toevoeging: het internet en het world wide web. Het symboliseert het vernuft van de menselijke communicatie met behulp van een technologisch systeem, dat ervoor zorgt dat expressies in taal, beeld en geluid in no time over de hele wereld verspreid kan worden.'

Marc Slors

Hoogleraar cognitiefilosofie

'Als er iets is dat op de plaat hoort, dan is het de vraag hoe het kan dat elektrische activiteit in de grijze massa van ons brein bewustzijn voortbrengt. Thomas Nagels artikel What is it like to be a bat? uit 1974 verwoordt dit raadsel het best. We weten alles van de hersenen van een vleermuis, maar we begrijpen nog steeds niet datgene dat essentieel is voor bewustzijn: hoe het is om een vleermuis te zijn.'

Hans Aarsman

Fotograaf en schrijver

'Alle grote sociale, filosofische en psychologische thema's laten zich bestuderen in het decolleté: verlangen en beheersing, illusie en werkelijkheid, blootgeven en verbergen, verbod en verleiding. Ik ben ervan overtuigd dat iedere alien onmiddellijk de aantrekkingskracht van het decolleté zal begrijpen. Op iedere planeet zijn holletjes, spelonken en uitsparingen waar het voor de fantasie goed toeven is.'

Marli Huijer

Bijzonder hoogleraar publieksfilosofie

'In een kerk in het Duitse Halberstadt wordt sinds 2001 uiterst langzaam het orgelwerk Organ2/ASLSP van John Cage uitgevoerd. De uitvoering duurt tot 2640. Het project spiegelt het verleden. In de plaatselijke Domkerk werd in 1361 een van de eerste twaalftonige orgels gebouwd. Het creëert ook een open toekomst. Ze doen hiermee een appèl op volgende generaties om het kunstwerk te laten voortbestaan. Ik wil dolgraag een orgeltoon hiervan op de plaat zetten. Wie weet horen de aliens het en komen ze naar de aarde om het geluid te zoeken. Dat zou toch mooi zijn?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden