Wat maakt een religie succesvol?

Hoe bind je als nieuwe religieuze beweging gelovigen aan je? Met Pinksteren voor de deur - het begin van de christelijke kerk - gaan we op zoek naar de succesformule, aan de hand van de snelgroeiende DoorBrekers.

Een zondagsdienst van DoorBrekers in Barneveld. Beeld Io Cooman

Vanaf het eerste moment staan de bezoekers overeind, naast hun stoelen. Ze deinen mee met de muziek. Achter de rockband spettert een beeldscherm vol kleurig vuurwerk. Een voorganger vertelt vol vuur hoe geweldig Jezus is en roept de aanwezigen op om hun wensen en verlangens op de uitgedeelde gebedskaarten in te vullen. De hele gemeente zal dan voor hen bidden. Er worden die ochtend ook twee zuigelingen gezegend; er wordt gezongen; er is een professioneel ogend 'DoorBrekers nieuws' op het grote beeldscherm. Maar dan wordt het toch echt tijd voor de hoofdact, voor de preek van Peter Paauwe. Vlot gekleed, in opperbeste stemming. Zijn toon doet denken aan die van een Amerikaanse televisiedominee, maar Peter is zo Nederlands als maar kan. Hij is de oprichter van DoorBrekers, een nieuwe tak van de evangelische beweging.

Zo'n duizend mensen zijn bijeen in Barneveld. Elders, in Amersfoort, Zwolle en Zeeland, trekt DoorBrekers elke zondag nog eens duizend enthousiaste deelnemers. Voor buitenstaanders lijkt er geen verschil te zijn met een EO-familiedag. Dezelfde muziek, dezelfde blijdschap. Maar er is één belangrijk verschil: de bijeenkomsten zijn het topje van een ijsberg. Ze zijn het meest zichtbare deel van een geoliede religieuze organisatie die steeds meer mensen weet aan te trekken én vast te houden. DoorBrekers is de snelst groeiende religieuze beweging in Nederland. Hoe kan dat? Hoe start je een succesvolle beweging?

El Greco's Pinksteren (ca. 1600): de vlammen van de heilige geest dalen neer op Maria en de apostelen. Het werk is te zien in het Pradomuseum in Madrid. Beeld .

Inspirerend leiderschap

Elk jaar ontstaan er wereldwijd honderden nieuwe religieuze bewegingen. Ze hebben één ding gemeen: binnen een paar jaar zijn ze weer verdwenen. Slechts één op de duizend bewegingen, zo schat de Amerikaanse godsdienstsocioloog Rodney Stark, maakt de eeuw vol en komt boven de honderdduizend aanhangers. Starks dertig jaar oude studie How New Religions Succeed is nog steeds toonaangevend. Latere studies hebben zijn inzichten grotendeels bevestigd. Inspirerend leiderschap is cruciaal, constateerde Stark toen al.

De oprichter van DoorBrekers maakt er geen geheim van dat hij graag de leiding neemt. Hij ontdekte zijn roeping in Barneveld, waar hij in 2005 met veertig volgelingen begon. Visie, dat is volgens hem het geheim. 'In veel kerken heeft iedereen veel te zeggen. Onder het motto: samen komen we er wel uit. Wat zie je? Er gebeurt niks. Wij zeggen: wij hebben een visie van God gekregen en die gaan we uitvoeren. Kijk naar het bedrijfsleven: bedrijven worden geleid door een CEO met een visie. Om hem heen staan mensen die helpen die visie gestalte te geven.'

Jezus van Nazareth

Blijf je aanpassen!

Sinds Albert Schweitzers beroemde Geschichte der Leben-Jesu-Forschung uit 1906 zijn de deskundigen het erover eens dat de centrale boodschap van Jezus luidde dat het Koninkrijk Gods voor de deur stond. Hij wilde geen kerk stichten; hij waarschuwde alleen maar voor Gods oordeel. Maar voor het zover was, werd hij (we zullen nooit weten waarom) terechtgesteld. Na zijn dood schiepen de apostelen uit naam van hun omgekomen leider een alternatieve vorm van jodendom, gebaseerd op het geloof dat hij snel zou terugkeren. En daarna beweerde Paulus dat ook niet-joden tot deze sekte konden toetreden. Twee opmerkelijke aanpassingen veranderde een minuscule joodse beweging in een wereldwijd succes. Er zijn nu ruim twee miljard 'christenen'.

Godsdienstsocioloog Hijme Stoffels van de Vrije Universiteit bevestigt de cruciale rol van leiders als Paauwe: 'Je moet iemand hebben die zegt: dit is het, dit moet ik de hele wereld duidelijk maken. Maar zijn boodschap moet niet te radicaal afwijken van de gangbare normen en waarden. De boodschap moet kunnen 'landen' bij mensen die een beetje zoekende zijn maar verder een gewoon burgermansbestaan hebben.'

Dat laatste blijkt ook uit het oeuvre van de Amerikaanse socioloog Darren Sherkat, die veel onderzoek heeft gedaan naar christelijke jongeren aan Amerikaanse universiteiten. Zo ontdekte hij dat bewegingen die de moderne wetenschap radicaal afwijzen daardoor uiteindelijk in de problemen komen. Jongeren die een hogere opleiding volgen, gaan vraagtekens zetten bij de leer en verlaten de beweging, waardoor deze op den duur intellectueel verschraald en inactief wordt. Ook bewegingen die claimen dat de wereld spoedig zal vergaan, of totaal zal veranderen, nemen een groot risico. Bij de Jehova's Getuigen heeft dit verschijnsel zich zelfs verschillende keren voorgedaan - een traumatisch proces, dat in de jaren tachtig van de vorige eeuw uitgebreid bestudeerd werd door de Nederlandse socioloog Richard Singelenberg. Ze trekken aanvankelijk veel belangstelling, maar als die verwachtingen niet uitkomen, stort de beweging net zo gemakkelijk ineen, en de kans bestaat dat ze de klap nooit te boven komt.

Niet te streng

Bij DoorBrekers klinken geen wilde claims. Oprichter Paauwe noemt DoorBrekers 'orthodox', wat betekent dat zij de Bijbel beschouwt als Gods Woord. Dat zal voor veel volgelingen een vertrouwenwekkend geluid zijn. Maar wat hen ook plezier zal doen, is dat Paauwe niets oplegt: 'We zeggen niet: je moet dit en dat doen. Als je mensen hun keuzevrijheid belemmert, worden ze niet gelukkig. Daarom zeggen we steeds: jíj moet kiezen. Die houding, dat is absoluut ook onderdeel van ons succes.'

Streng zijn, maar zeker niet té streng, dat is de sleutel tot succes. Rodney Stark spreekt van 'a medium level of tension' met de omgeving. Toetreden tot een religieuze beweging is immers geen plotselinge, impulsieve daad; het gaat om een bewuste keuze gebaseerd op een afweging van de voor- en nadelen. En de regels mogen daarbij niet in de weg staan. De bekendste studies op dit terrein zijn uitgevoerd door de Amerikaan Larry Iannaccone, die zich al vele jaren verdiept in de aantrekkingskracht van wat hij noemt high cost religions: bewegingen als de Jehova's Getuigen of het ultra-orthodoxe jodendom, die strenge regels kennen maar ondertussen een bloeiend bestaan leiden. (De Jehova's Getuigen veerden snel op na hun laatste voorspelling van het Einde der Tijden in 1975. Een voorspelling die, zoals u weet, niet uitkwam.)

Mohammed

Zorg voor voordeel!

Mohammed wilde de Arabieren bekeren tot het ware geloof in God, maar kwam niet veel verder dan de 'zuivering' van de Kaäba in Mekka. Daarna stierf hij. Zijn opvolgers zetten de verspreiding van de islam voort, waarbij ze een simpele techniek gebruikten: de stam die God erkende als de enige god, kon zich bij de Mekkanen aansluiten. Zo werden de moslimlegers steeds sterker, en de oorlogsbuit groter. De Arabische historicus Al-Tabari (839-923) omschreef dit proces heel helder: 'Goedschiks of kwaadschiks sloten ze zich allen bij hem aan. Zij die zich kwaadschiks aansloten, verzoenden zich er uiteindelijk mee, terwijl zij die zich goedschiks aansloten, allengs tevredener werden. Allemaal kwamen we tot het besef dat zijn boodschap het won van de vroegere toestand, waarin twist en armoede de boventoon voerden.' De islam veroverde de woestijn en daarna ook grote delen van de rest van de wereld. Resultaat: er zijn rond de 1,8 miljard moslims.

Biddende moslims. Beeld ANP

Subtiel evenwicht

Welke afwegingen maken de leden? Het gaat om een subtiel evenwicht, constateert Iannaconne: de strenge eisen veroorzaken een breuk met oude bekenden, maar tegelijkertijd brengen die eisen de gelovigen nader tot elkaar. Dat lonkende nieuwe warme nest moet de bekeerling ertoe verleiden om van de oude omgeving in de nieuwe te stappen.

Meegaan met je tijd, dat helpt ook. Paauwe en de DoorBrekers doen dat met mooie shows die tot in de puntjes verzorgd zijn. Paauwe: 'Mensen van nu bereik je niet met oude liturgie; die zien veel liever kleur, muziek, moderne media in een ontspannen setting. Het moet er verzorgd uit zien. Ze moeten zien: dit is goed geregeld. Dit moet belangrijk zijn. Wij zeggen: jij bent belangrijk. Dus is de koffie gratis. En die grote koek bij de koffie ook. Het lijken details, maar het plaatje moet kloppen. Sommigen haken direct af, anderen denken: oké... Ik geef het een kans. En dan zie je dat het ze raakt! Maar aan het eind van de rit geloven wij in een bovennatuurlijke touch die ze bij ons meemaken!'

Misschien wel het belangrijkste ingrediënt voor een succesvolle religieuze beweging zijn de bijeenkomsten bij de leden thuis. @Home bijeenkomsten heten ze bij DoorBrekers. Paauwe: 'Onze kerk draait om relaties. Nu gaat het goed met je, maar morgen is dat misschien anders. Dan gaan connecties tellen. Dat wordt niet hier op het hoofdkantoor geregeld; de kern daarvan zijn de @Home bijeenkomsten.' Godsdienstsocioloog Stoffels, die in zijn jonge jaren wel rondgesnuffeld heeft in evangelische kring, weet hoe dat werkt: 'Daar kunnen mensen hun persoonlijke zorgen en verlangens kwijt. Maar je wordt vooral uitgenodigd om te getuigen. De leden voelen de sociale druk om dat te doen. Je kunt niet aan de kant blijven staan, je moet je ervaringen delen. Dan hoor je erbij.'

Relaties

Het zijn die relaties die de beweging waardevol maken. Dat gold voor de eerste christenen, die onderling een sociaal vangnet schiepen zoals dat toen vrijwel niet bestond, en het werkt nog steeds zo. Keer op keer komt het naar voren uit enquêtes onder gelovigen: leden vinden hun geloof belangrijker en waardevoller naarmate de relaties die ze binnen de kring der gelovigen hebben voor hen belangrijker zijn. Een beweging die deze sociale binding niet kan bieden, is niet in staat om nieuwe leden te belonen en zal dus ook niet groeien.

Behalve dan door natuurlijke aanwas. Die huiskamerbijeenkomsten zijn ook de 'kernen' van waaruit de beweging verder groeit. Daar staan de medewerkers op die, na een training, uitgezonden worden om elders nieuwe kerken op te richten. (Hijme Stoffels: 'vergelijk het met celdeling.') Maar verlies je als leider zo niet de grip op je beweging? Paauwe: 'De gespreksleiders houden ons op de hoogte van wat er in de bijeenkomsten gebeurt... En kijk, controleren werkt niet. Het gaat om vertrouwen.'

De laatste cruciale succesfactor voor religieuze bewegingen: opvolging van de leider. Opvallend is dat bij bijeenkomsten van de DoorBrekers veel jongeren aanwezig zijn. Oprichter Paauwe weet welk effect dat heeft: 'We hebben nooit bewust een jongerenkerk willen bouwen, maar we hebben wél geleerd dat als je een kerk bouwt waar jongeren zich thuis voelen, de ouderen zeggen: de muziek is misschien wat hard maar al die enthousiaste jongeren, dat is toch wel heel fijn. Dat is zeker óók een bron van ons succes.'

L. Ron Hubbard

Geef ze een doel in het leven!

Scientology zal nooit een wereldgodsdienst worden. Daarvoor is de club te gesloten en is haar leer een tikje te bizar. De bedenker (oorspronkelijk sciencefiction auteur) L. Ron Hubbard zou hebben ontdekt dat alle pijn en verdriet uit ons huidige én uit onze vorige levens in ons brein blijven hangen en samenklonteren tot het 'reactieve verstand'. De naar schatting veertigduizend leden van scientology worden voortdurend aangemoedigd om deze 'geestelijke trauma's' door middel van allerlei technieken naar boven te halen, zodat ze (via vele tussenstadia) 'clear' worden. Dat is de toestand waarin onze 'wezenlijke spiritualiteit', onze echte persoonlijkheid en onze aangeboren goedheid pas écht tot hun recht komen. Maar dat kan wel even duren...

Reportage scientology

De Scientologykerk zou zich schuldig maken aan misleiding, machtsmisbruik en geldklopperij. Verslaggeefster Rinke Verkerk ging daarom vier maanden undercover bij de scientologykerk voor het VARA-programma Rambam. Hier leest u haar bevindingen.

Het hoofdkwartier van de scientologykerk in Clearwater, Florida. Beeld ANP

Continuïteit

En Paauwe weet: hij zal die jongeren later ook weer nodig hebben. Paauwe is 48. Ooit zal hij het stokje door moeten geven. Een nieuwe generatie evangelisten neemt het straks over. Dat is een cruciaal moment in het leven van een beweging, aldus Stoffels: 'Een echt goede leider zorgt ervoor dat hij niet omringd wordt door vazallen, maar door mensen die hem durven tegen te spreken. Voor autocratische personen is dat lastig. Dan zie je vaak dat het misgaat. De dood van de leider betekent dan vaak het einde van de beweging. Op zo'n moment moet er geen nieuwe visionair opstaan, dat geeft verwarring. Je hebt iemand nodig die voor continuïteit kan zorgen, die meer gericht is op uitbouw. Dan wordt het tijd voor de managers.'

Maar continuïteit is niet zomaar geregeld. De in 2004 overleden, vooraanstaande Britse socioloog Bryan Wilson onderzocht de evolutie van religieuze bewegingen. Hij wees op het cruciale verschil tussen de eerste bekeerlingen die als volwassenen toetreden, en de 'geboren' gelovigen die het geloof ontvingen (zoals Wilson het formuleerde) 'bij moeder op schoot'. Bekeerlingen omarmen de bestaande regels en de structuren; die bieden hun houvast. De geboren gelovigen gaan daar juist vraagtekens bij zetten.

Joseph Smith

Doe een beetje normaal!

De eerste volgelingen van Joseph Smith (de eerste 'mormonen') werden fel opgejaagd. Smith vond namelijk dat zij, net als hun bijbelse voorbeelden, meerdere vrouwen mochten hebben. De Mormonen vluchtten naar het onher bergzame Utah, maar ook daar moesten ze uiteindelijk het gezag van Washington aanvaarden. De veelwijverij werd afgeschaft. Daarna kon de beweging uitgroeien tot een wereldwijde kerk met ongeveer 15 miljoen aanhangers.

'Een voortdurende stroom bekeerlingen', constateerde Wilson, 'zorgt ervoor dat het oorspronkelijke karakter van de beweging in stand blijft.' Daalt de instroom, en gaan de 'geboren' gelovigen domineren, dan kan de beweging haar oude karakter verliezen. Ze wordt milder. Dat kan een voordeel zijn. De spanning met de omgeving vermindert. Maar daarmee verdwijnt het eigene, de interne samenhang, die beloning voor hen die toetreden. De beweging verliest gemakkelijk leden; ze stagneert. Ze wordt steeds 'gewoner'.

Hoe moet dat straks met DoorBrekers? Paauwe is er heilig van overtuigd dat de jongeren in zijn beweging het anders zullen doen, maar zeker niet slechter: 'Jongeren weten veel meer van wat er gebeurt in de wereld, van de nieuwste technieken en media. We hebben ze hard nodig.'

De vijf tips van Rodney Stark

(auteur van How New Religions Succeed)

1. Maak overstappen makkelijk. Wijk niet te veel af van bestaande religies.

2. Kom niet met beweringen die weerlegd kunnen worden

3. Wees een beetje streng voor je leden, niet te streng!

4. Zorg voor duidelijk leiderschap

5. Bouw een organisatie van toegewijde vrijwilligers, inclusief verkondigers

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden