Wat maakt een poplied tot een meesterwerk?

Componist Michiel van Poelgeest wil nu weleens de perfecte popsong schrijven en besluit het wetenschappelijk aan te pakken. Wat maakt een poplied een meesterwerk? En wat zegt het dat boven aan de Top 2000 opvallend lange nummers staan?

null Beeld Rex, HH
Beeld Rex, HH

Waar begin je? Waar begin je, als je componist bent met een ontembare drang een meesterwerk te creëren? Als je iets unieks wilt achterlaten, een muziekstuk bewonderd door generatie op generatie, een liedje met eeuwigheidswaarde?

Tot voor kort begon ik in de douche. Dat is waar ik doorgaans mijn beste ideeën krijg, en ook de plek waar ik die ideeën uitdenk tot popcomposities en liedjes. Gewoon het warme water zijn werk laten doen. De straal aan, verstand op nul. Laat de inspiratie maar komen. Maar het afgelopen half jaar ben ik - zij het geleidelijk - het licht gaan zien. Want: wat wist ik eigenlijk van muziek? Ik deed maar wat.

Met creativiteit alleen kom je er niet en het gevecht met mezelf duurde al te lang, vond ik. Dus werd het tijd dat ik het eens oerdegelijk, en misschien zelfs wetenschappelijk ging aanpakken, als ik ooit nog dat muzikale meesterwerk tot leven wilde brengen. Gelukkig is er naar muziek al onnoemelijk veel onderzoek gedaan. Boeken en artikelen vol staafdiagrammen, anekdotes en wetenschappelijke vaststellingen over wat muziek met het brein doet en waarom we mooi vinden wat we mooi vinden. Ik heb nooit de illusie gehad daaraan iets toe te kunnen voegen. Ik ben geen wetenschapper, maar wel wilde ik dolgraag weten hoe ik al die kennis zou kunnen aanwenden tot het componeren van betere muziek. Ik wilde een meesterwerk maken.

Michiel van Poelgeest Beeld No Candy
Michiel van PoelgeestBeeld No Candy

Meesterwerk

Maar wacht, een meesterwerk, wat is dat eigenlijk? Dat De Nachtwacht van Rembrandt een meesterwerk is, daarover bestaat niet al te veel discussie. Maar wat is eigenlijk een meesterwerk in de muziek?

Voor het eerst ging men daarover nadenken tijdens de Romantiek, in de tijd van Beethoven, vertelt Kasper van Kooten, musicoloog aan de Universiteit van Amsterdam - en niet te verwarren met zijn naamgenoot, de musicus en acteur. 'De Duitse, romantische muziekesthetiek en de daaraan gekoppelde principes zijn vandaag de dag nog altijd bepalend in de klassieke muziekwetenschap', vertelt hij. 'Er moet eenheid zijn. En een meesterwerk is een stuk waarin een beperkte hoeveelheid notenmateriaal op een heel inventieve manier wordt gebruikt. Bach is hier bijvoorbeeld een meester in. Er wordt eindeloos gevarieerd op een thema, maar eigenlijk hoor je steeds hetzelfde. In der Beschränkung zeigt sich erst der meister. Veel doen met weinig, dus eigenlijk.'

Van Kooten is bezig met een cultuurhistorisch onderzoek naar de opkomst van Duitse opera in de 19de eeuw. Niet direct het eerste waaraan je denkt bij popmeesterwerken, maar heel gek is de vergelijking niet. 'Opera was in de klassieke muziek bij uitstek de populaire vorm', vertelt hij. 'In elk geval de bekende Italiaanse aria's die iedereen nu nog steeds kan meezingen. Dat waren de hits van die tijd.'

Wat dat betreft laten popmeesterwerken zich gemakkelijker vergelijken met opera dan met de 'echt' klassieke meesterwerken. Ook de vaste voorhoede van de top 2000 aller tijden bevat veel langere muziekstukken, waarbij de opbouw en de structuur opvallend anders zijn dan bij doorsneepophits.

'In opera's maakte men gebruik van sample-achtige technieken', vertelt Van Kooten. 'Men citeerde niet alleen een melodie, men ging ook de totale sound citeren, bijvoorbeeld door precies dezelfde orkestratie te gebruiken.' Zo gebruikt Puccini in Manon Lescaut letterlijk dezelfde klanken als Wagner in Parsifal, maar dan een octaaf hoger. 'Ook de hooks (kleine, pakkende muziekpatronen die in het gehoor blijven hangen, red.) die nu in popmuziek gebruikt worden, werden toen eigenlijk ook al gebruikt. Een derde aspect van opera dat ook in sommige, meer ambitieuze popnummers terugkeert is de standaardopbouw van een aria: eerst langzaam, dan een snel, virtuoos stuk.' We pakken de nummer 1 aller tijden van het westelijk halfrond er maar weer eens bij: 'Bohemian Rhapsody kent eigenlijk een soort operaopbouw', zegt Van Kooten. 'Los nog van alle directe operatoespelingen - Figaro! - is het een muziekstuk dat pretendeert over de structuur van een gewoon popliedje heen te gaan.'

Een meesterwerk voor Villeneuf?

Een groot deel van zijn zoektocht voerde Michiel van Poelgeest uit voor de Nacht van Kunst en Kennis, een jaarlijks wetenschapsfestival in Leiden. Het bleef niet bij onderzoek: Van Poelgeest besloot de opgedane kennis te gebruiken bij het schrijven van een nieuw album voor zijn band

Villeneuf, dat verschijnt in januari 2015. De eerste single van dat album, Be Your Orchestra, voerde Villeneuf op tijdens de Nacht van Kunst en Kennis, samen met het Sweelinck Kwartet. De single is vanaf vandaag verkrijgbaar via Spotify en iTunes.

null Beeld No Candy
Beeld No Candy

Geniale trekjes

Goed, meesterschap is misschien arbitrair, maar dat Bohemian Rhapsody al decennialang zoveel mensen aanspreekt, moet toch iets betekenen. En dat muziekliefhebbers The Beatles al generaties lang op handen dragen, dat zegt iets over hun meesterschap. Het is dan wel geen klassieke muziek, maar je kunt A Day In The Life, door muziektijdschrift Rolling Stone ooit verkozen tot beste Beatlescompositie aller tijden, toch moeilijk níét als een meesterwerk classificeren.

'Brian Wilson vertoonde geniale trekjes, Miles Davis en Frank Zappa vind ik genieën', zegt Van Kooten. 'Of neem Beck: die vindt zichzelf telkens opnieuw uit en blijft verrassende dingen doen.' Toch voelt Van Kooten een zekere weerzin om Brian Wilson dan maar naast Beethoven te leggen. 'Alsof het klassiek moet worden om een bepaald prestige te krijgen. Dat is volgens mij niet zo.' Zoals Messi geen Maradona is, zo is John Lennon geen Bach: John Lennon was gewoon John Lennon.

Voor popmeesterwerken geldt in het algemeen: het is geen achtergrondmuziek. De liedjes eisen - in verschillende maten van subtiliteit - de aandacht op en dwingen tot luisteren. Popmuziek gebruikt daarvoor, net zoals operamuziek, een truc: de songtekst. De tekst is misschien wel het meest persoonlijke onderdeel van een liedje en in potentie dus ook een machtig wapen. Want als de tekst je raakt, ben je verkocht.

'Meesterwerken onderscheiden zich vaak door het verhaal dat in de songtekst zit', vertelt Ljudmila Gabrovšek, als universitair docent Engelse taalverwerving verbonden aan de Universiteit Leiden. 'Een songtekst moet natuurlijk niet te ingewikkeld zijn, een 15-jarige moet het vocabulaire kunnen snappen. Maar je wil er graag meer uithalen dan alleen: hee, dit zou ik kunnen zijn, dit zou mij kunnen overkomen.'

Ziedaar een van de geheimen van Bohemian Rhapsody. 'Ik las ooit dat Freddy Mercury niet wilde vertellen waar de tekst over ging', vertelt Gabrovšek. 'Hij wilde het niet verpesten voor de luisteraar en hield zo ruimte voor interpretatie. De taal moet simpel zijn, misschien zelfs vaag, maar tussen de regels door toch een verhaal vertellen. Een goede songwriter doet dat en geeft de taal de ruimte.'

Voor A Day in the Life geldt dat ook. John Lennon liet zich inspireren door het nieuws van de dag, Paul McCartney dook in zijn jeugd en koos voor een meer nostalgische benadering. De combinatie - enigszins bevreemdend - pakte goed uit. 'Zowel de tekst als de melodie zijn hier erg ongewoon. Een beetje gek misschien zelfs. Now we know how many holes it takes to fill the Albert Hall? Vreemde beeldspraak, die je hersens direct aan het werk zet. Hoe ziet dat eruit: gaten die een ruimte vullen? Het prikkelt. Het tintelt.'

Daarmee is Gabrovšek de tweede wetenschapper die begint over iets geks of verrassends als ingrediënt van meesterwerken. Echte meesters treden buiten de gebaande paden en laten je brein werken voor zijn genot. Meesterwerken zijn onvoorspelbaar, en spelen met de verwachting. Dat vinden we blijkbaar lekker.

Verwachtingen

Ook volgens Fleur Bouwer, promovenda muziekcognitie aan de UvA, draait het bij goede muziek vooral om verwachtingen. 'Er zijn veel manieren waarop muziek emotie opwekt', zegt ze. 'Maar het spel met de verwachtingen van de luisteraar is toch wel het grote ding. Je verwacht iets op de tel, je rekent niet op de syncope - bijvoorbeeld een harde klap na of voor de tel. Dat is iets heel sterks, iets fundamenteels. Sommige luisteraars zitten misschien iets meer aan de kant van: ik wil mijn verwachtingen permanent ingelost zien, waar anderen een voorkeur hebben voor complexere patronen.'

Goede muziek vindt daartussen de gulden middenweg, denkt Bouwer. 'Je wil niet dat alles zo voorspelbaar is dat alles wat je verwacht uitkomt. Maar je wil ook niet dat muziek zo ingewikkeld wordt dat je geen verwachtingen meer hebt. Door daarmee te spelen, kun je heel sterke emoties oproepen.'

Een subtiel spel van verwachtingen en emoties. Een bijzondere sound. Tintelende teksten. Met weinig notenmateriaal veel doen. En eenheid. Ziedaar de bouwstenen van het popmeesterwerk. Voor Van Kooten is er nog één laatste ingrediënt: de album-beleving. 'Een meesterwerk kan op eigen benen staan. Maar eigenlijk is een nummer niet genoeg. Je hebt een heel album nodig, waarin veel samenhang zit. Het ene nummer eindigt en je weet al hoe en wanneer het volgende nummer begint. Naarmate je vaker naar het album luistert, wordt dat sterker. Eenheid is dus heel belangrijk, maar eigenlijk creëer je het als luisteraar grotendeels zelf, door ernaar te luisteren.'

Een samenspel van componist en luisteraar dus. Een goed half uur meegevoerd worden op een reis die de componist heeft uitgestippeld. Het is een beleving die misschien bedreigd wordt, nu de groeiende mate van toegankelijkheid via iTunes en Spotify voor een bijna niet te stoppen proces van het uiteenvallen van albums zorgt. Wie of wat gaat ervoor zorgen dat we in een wereld waarin de 'playlist' allesbepalend is nog naar hele albums luisteren? Misschien dat het groeiende marktaandeel van vinyl de fysieke redder van het album kan worden. Het zou toch fijn zijn als meesterwerken ook in de digitale wereld hun eeuwigheidswaarde behouden.

Ik krijg als popcomponist nog steeds mijn beste ideeën onder de douche, maar dankzij de wetenschap ben ik nu in elk geval voor het eerst in staat wat beter te onderbouwen wat ik doe.

En dan maar hopen dat het weerklank vindt en aansluit bij de conventie. 'Je kunt nog zo briljant zijn, maar als je geen brug slaat naar de rest van de wereld, dan is je poging over het algemeen vrij kansloos', zegt natuurkundige Sense Jan van der Molen van de Universiteit Leiden, die onder meer het vak signaalverwerking en ruis geeft. 'Het is verschrikkelijk moeilijk om helemaal authentiek te blijven, maar je moet het toch proberen.'

Uiteindelijk komt de meest eenvoudige definitie van een muzikaal meesterwerk misschien wel van The Beastie Boys. Zij rapten op hun opus magnum Check Your Head: 'If you can feel what I'm feeling, then it's a musical masterpiece'. En geef ze eens ongelijk. Een meesterwerk moet je voelen.

Michiel van Poelgeest (1982) is componist. Hij schrijft muziek voor film, theater en reclame, en daarnaast voor zichzelf en zijn band Villeneuf. Hij is autodidact, heeft een fascinatie voor 'de sound', en houdt van doordachte popmuziek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden