drie dilemma's nutri-score

Wat is gezond? Supermarkten en wetenschappers ruziën over nieuw alomvattend keurmerk

In Frankrijk en België wordt het keurmerk al gebruikt, Duitsland en Spanje gaan het binnenkort invoeren. Beeld BELGA

Komt er binnenkort een nieuw keurmerk op uw boodschappen? Staatssecretaris Paul Blokhuis (Volksgezondheid) moet daar nu de knoop over doorhakken. Daarbij spelen drie dilemma's. 

Dat nieuwe keurmerk – de Nutri-score – ziet eruit als een energielabel dat moet helpen om gezondere voedselkeuzes te maken. A (donkergroen) is gezond, producten met de letter E (dieprood) kun je beter laten staan. Als het aan supermarktketens Albert Heijn en Aldi ligt, worden de letters zo snel mogelijk toegepast. Ook de Consumentenbond is enthousiast, omdat de Nutri-score in een oogopslag zou laten zien welk product gezond is. In Frankrijk en België wordt het keurmerk al gebruikt, Duitsland en Spanje gaan het binnenkort invoeren.

Maar niet iedereen loopt er warm voor. Een groep van ruim 170 voedingswetenschappers en -deskundigen overhandigt dinsdag een brandbrief aan staatssecretaris Blokhuis (CU) om af te zien van de keuze voor het nieuwe voedselkeurmerk. Het komt namelijk niet overeen met de Nederlandse voedingsrichtlijn, die vertaald is in de Schijf van Vijf. 

Afwijken van die richtlijn leidt tot verwarring, vrezen critici. In 2016 sneuvelde na vergelijkbare kritiek een eerdere poging tot een voedingskeurmerk: het Ik Kies Bewust-vinkje. Waarom is het zo moeilijk om consensus te bereiken over een duidelijk gezondheidskeurmerk in de schappen van de supermarkt?

Dinsdag wordt de brandbrief persoonlijk overhandigd aan staatssecretaris Paul Blokhuis, waarna de briefschrijvers en het ministerie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport in gesprek gaan over de Nutri-score. Mede op basis van dit gesprek zal Blokhuis half november een keuze maken over het voedselkeuzelogo.

Dilemma 1: kun je thee met pizza vergelijken?

Wat ‘gezond’ is, kan op allerlei manieren berekend worden. Zo zit achter de indeling van Nutri-score een algoritme dat een product negatieve punten geeft als het suiker, verzadigd vet en zout bevat, en positieve punten als er groente, vezels en eiwitten in zitten. Per product maakt het op basis van die punten een rekensom. Klinkt logisch, maar diepvriespizza scoort een B en zwarte thee met citroenschilletjes een C. Pizza gezonder dan thee: hoe kan dat? 

Om te beginnen met die thee: die krijgt volgens het algoritme een minpuntje omdat er door die citroenschilletjes een paar calorieën in zitten. Pluspunten zijn er volgens de redenering van de Nutri-score amper voor deze drank, want het is vooral water. De pizza bevat weliswaar zout en suiker (minpunten), maar doe er een beetje spinazie en tomaatjes op en de score kleurt weer positiever. ‘Daarom scoren bijvoorbeeld gezoete zuiveldranken, die niet in de Schijf van Vijf staan, veel hoger dan ze zouden moeten scoren’, aldus Annet Roodenburg, lector voeding en gezondheid aan de HAS Hogeschool en medeondertekenaar van de brandbrief.

Voorstanders van de Nutri-score wijzen erop dat die alleen bedoeld is om producten binnen een schap met elkaar te vergelijken. Dus: als je moet kiezen tussen pizza, welke is dan de gezondste? ‘Niemand die boodschappen doet gaat immers pizza met thee vergelijken’, zegt Babs van der Staak van de Consumentenbond. 

Dilemma 2: hoeveel lichten zet je op het stoplicht?

De meest nauwkeurige informatie van ingrediënten is te vinden op de achterkant van een verpakking. Omdat niet iedereen tijd heeft bij elk product die kleine lettertjes te lezen, maakt Nutri-score via vijf kleurcategorieën de gezondheid van het product in één oogopslag duidelijk. Maar die vijf categorieën blijken wat kort door de bocht: als je voor het broodschap staat en het gezondste brood wilt uitkiezen, blijken witbrood en volkorenbrood namelijk allebei een A te scoren. Terwijl deze volgens de Schijf van Vijf niet even gezond zijn. 

Ook gortdroge basismuesli en tarwepops met ruim 20 procent suiker, allebei in het ontbijtgranenschap, scoren de gezonde letter A. ‘De vijf letters maken een grove indeling, en producten kunnen per letter onderling verschillen in hoe gezond ze zijn’, aldus Van der Staak. De Consumentenbond laat weten dat de achterkant van de verpakking hierover, net zoals nu, uitsluitsel kan geven. Wat dan weer niet in één oogopslag te zien is.

Dilemma 3: wie is hier eigenlijk de baas?

Bij het Ik Kies Bewust-vinkje was de voedingsindustrie initiatiefnemer en had zij een plek in het bestuur. Daardoor werd het vinkje niet als onafhankelijk gezien. De overheid moet dus achter het stuur zitten. Bij de Nutri-score worden de producten ingedeeld zonder dat de voedingsindustrie er iets over te zeggen heeft. ‘Eerlijk tegenover de consument, en tegelijkertijd zal het producenten stimuleren hun product te verbeteren. Als dat namelijk een E krijgt vanwege te veel zout, zullen ze minder verkopen’, aldus Roodenburg. 

Alleen: verschillende overheidsinstanties kunnen verschillende gezondheidsrichtlijnen opzetten. Nederland volgt de Schijf van Vijf, gebaseerd op de Richtlijnen goede voeding van de Gezondheidsraad. De Nutri-score is gebaseerd op richtlijnen van het Nationale Gezondheidsinstituut in Frankrijk (Inserm). In die verschillende voedingsrichtlijnen speelt de eetcultuur van een land mee in de opvatting van wat gezond is. ‘Het eetpatroon in Frankrijk is anders dan in Nederland’, zegt levensmiddelentechnoloog Michelle van Roost, die samen met voedingskundige Manon van Eijsden initiatiefnemer van de brandbrief tegen Nutri-score is. ‘Zo is brood voor Nederlanders een belangrijke bron van vezels, terwijl Fransen meer groente eten.’ 

Volgens Van Roost zou de overheid daarom meer tijd moeten krijgen om een Nederlandse versie van de Nutri-score te ontwikkelen, in plaats van overhaast voor de Franse versie te kiezen. Die twee ‘gezondheidssystemen’ naast elkaar zijn inderdaad verwarrend, denkt Kees de Graaf, hoogleraar sensoriek en eetgedrag aan de Wageningen Universiteit. ‘Die verwarring hadden we al met het vinkje, dat moeten we niet weer hebben.’

De Nutri-score voor een aantal tussendoortjes.

Meer over de voedselkeurmerken

Het voedselkeuzelogo is uit de schappen verdwenen, wat nu?

Teun van de Keuken: Weg met de nepkeurmerken, we moeten de Nutri-score invoeren

Hoe betrouwbaar is het biologische keurmerk?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden