Wat is de perfecte wetenschapsprijs?

Een minicollege over wetenschapsprijzen van KNAW-president José van Dijck. Aan de vooravond van een week vol nieuwe Nobelprijzen.

Martijn van Calmthout
null Beeld Jérôme Schlomoff
Beeld Jérôme Schlomoff

'Mensen hebben behoefte aan helden en heiligen. Dat zie je overal, in de kunsten, maatschappij en religie. We maken iconen en vereren ze. Wat dat betreft is het niet merkwaardig dat ook in de wetenschap prijzen een grote rol spelen. Historisch komen zulke prijzen voort uit prijsvragen over wetenschappelijke kwesties. De winnaar kreeg een geldbedrag. Ook bij Alfred Nobel draaide het nog om het stimuleren van veelbelovende of invloedrijke wetenschap. Nu gaat het vooral om prestige en eer.

Nadeel aan zeker de Nobelprijzen is dat ze in een handjevol vaste disciplines vallen: natuurkunde, scheikunde, geneeskunde. Geen menswetenschappen, bijvoorbeeld, behalve misschien economie. En zonder dat het interdisciplinaire karakter van de hedendaagse wetenschap wordt onderkend. De prijs eert grote wetenschappers, maar vaak voor oud werk, terwijl het jongere talent dat vooruit wil de echte stimulans zou moeten krijgen.

Het grappige is dat de Nobelprijs allang niet meer de wetenschapsprijs met het grootste geldbedrag is. Wat is het, een miljoen? Zelfs onze eigen Spinozapremies zijn al groter, net als bijvoorbeeld Breakthrough-prijzen van de nieuwe internetmiljardairs uit kringen van Google, Facebook en Amazon.

José van Dijck

José van Dijck (54) is hoogleraar mediastudies aan de Universiteit van Amsterdam en sinds deze zomer de president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, de eerste vrouw ooit in die functie. Ze is sinds 2010 lid van de KNAW, in de afdeling letterkunde. De KNAW kent ondermeer de tweejaarlijkse Heinekenprijzen toe en de Lorentzmedaille.

Een vreemd aspect aan al die wetenschapsprijzen is natuurlijk dat er helemaal geen echte wedstrijd is. Wie is het beste in de wetenschap? Wetenschap is tegenwoordig meestal werk van groepen. Denk aan Cern, waar alle natuurkundigen samen op deeltjesjacht gaan, of de astronomie die bestaat bij de gratie van internationale samenwerking. De Zweedse academie eert grote wetenschappers, ook met de hoop dat ze zich zullen willen inzetten als ambassadeurs van de wetenschap.

Als we hier en nu een nieuwe wetenschapsprijs in het leven zouden roepen, is dat de WIN-prijs. Voor Wijsheid - Impact - Nieuwsgierigheid. Deze WIN-prijs beloont onderzoek dat goed is voor de wetenschap, de samenleving, en aardbol en economie. Niet zozeer voor een individu, maar voor veelal interdisciplinaire onderzoeksteams die samen baanbrekend zijn gebleken. Dat kan op elk terrein zijn. Het geldbedrag bij de prijs moet enorm zijn, een half miljard misschien wel, of nog meer. Maar het is geen krijgprijs, het is een geefprijs. Het geld moet namelijk verplicht worden teruggepompt in de wetenschap. Voorwaarde is dat de winnaars met een jury een plan maken voor de verdeling van al dat geld over veelbelovende en belangrijke onderzoeksgebieden en talenten.

Een belangrijke tweede voorwaarde aan zo'n ideale wetenschapsprijs is dat die ook moet worden besteed aan onderwijs. Nieuwe jonge wetenschappers zijn het belangrijkste kapitaal dat we hebben. Onderwijs en onderzoek moeten een continuüm vormen en een prijs als de WIN zou daaraan kunnen bijdragen.

De uitreiking moet overigens gewoon groots zijn en een feest dat het plezier van de wetenschap uitstraalt. Met champagne, toespraken en de koning. Maar niet te veel en te lang, anders denken ze dat we alleen maar feest vieren.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden